Buổi Chiều Quyết Định: Gia Đình Bạn Sẵn Sàng Chưa?

Sau cơn bão số 10 năm 2017 tàn phá các tỉnh miền Trung, các điểm sơ tán tại Quảng Ngãi và Quảng Nam ghi nhận một mẫu hình lặp lại: gia đình đến nơi an toàn, nhưng người mẹ không có kính để đọc hướng dẫn y tế, đứa con không có thuốc uống hàng ngày, và cả nhà không có một tờ tiền lẻ nào để mua thức ăn vì ATM đã ngừng hoạt động. Không ai quên vali quần áo. Không ai quên điện thoại. Nhưng chính những thứ nhỏ nhặt, quen thuộc nhất — toa thuốc, kính mắt, tiền mặt mệnh giá nhỏ — lại là thứ gây ra sự hối tiếc nhiều nhất. Kế hoạch ứng phó thảm họa gia đình không phải là một tài liệu dày cộm để cất vào ngăn kéo. Nó là một buổi chiều ngồi lại với nhau, quyết định một vài điều cụ thể — và sau đó thực sự nhớ đem theo chúng khi cần.

Bắt đầu từ một tờ giấy: Xác định tất cả nguy hiểm mà gia đình bạn thực sự đối mặt

Trước khi làm bất cứ điều gì khác, hãy lấy một tờ giấy trắng và viết xuống các loại thảm họa có thể xảy ra tại địa điểm cụ thể của gia đình bạn. Đây không phải bài tập lý thuyết — đây là nền tảng để mọi quyết định phía sau có ý nghĩa thực tế. Cách tiếp cận tất cả nguy hiểm (all-hazards) nghĩa là bạn không chỉ chuẩn bị cho một loại thiên tai, mà nhìn toàn cảnh những gì vùng bạn đang sống có thể gặp phải.

Với phần lớn các tỉnh thành Việt Nam, danh sách đó thường bao gồm: bão nhiệt đới, lũ lụt, ngập úng đô thị, sạt lở đất (đặc biệt ở các tỉnh miền núi phía Bắc và miền Trung), mất điện kéo dài, và gián đoạn nguồn nước sạch. Tổng cục Khí tượng Thủy văn cung cấp bản đồ cảnh báo và dự báo theo từng khu vực — hãy kiểm tra trang này để biết vùng bạn ở thuộc cấp độ rủi ro nào trong mùa mưa bão. Ông Hoàng Phúc Lâm, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Khí tượng Thủy văn, đã nhiều lần nhấn mạnh trong các buổi họp báo mùa bão rằng người dân cần theo dõi bản tin cảnh báo cấp độ rủi ro thiên tai theo từng huyện, không chỉ theo tỉnh, vì mức độ nguy hiểm có thể khác biệt đáng kể trong cùng một tỉnh.

Sau khi có danh sách, hãy xác định ba thông số thực tế cho từng loại nguy hiểm: Chúng ta có bao nhiêu thời gian cảnh báo trước? (bão thường có 24–48 giờ; lũ quét tại các tỉnh miền núi như Hà Giang, Lai Châu có thể chỉ 1–3 giờ theo ghi nhận từ các đợt lũ năm 2020 và 2022; sạt lở đôi khi không có cảnh báo). Con đường thoát của chúng ta đi qua điểm nào dễ bị chặn? Và Thành viên nào trong nhà cần hỗ trợ đặc biệt khi di chuyển? Ba câu trả lời này sẽ định hình toàn bộ kế hoạch của bạn.

Phân công vai trò rõ ràng — không phải “ai cũng làm”

Một trong những lỗi phổ biến nhất khi xây dựng kế hoạch gia đình là để mọi việc ở trạng thái “chúng ta sẽ cùng nhau xử lý.” Trong thực tế, khi áp lực xuất hiện và thời gian cạn dần, câu đó đồng nghĩa với việc không ai làm gì dứt khoát cả. Phân công vai trò cụ thể cho từng người là điều tạo ra sự khác biệt.

Cách đơn giản nhất: chia các nhiệm vụ thoát hiểm thành bốn nhóm và chỉ định một người chịu trách nhiệm chính cho mỗi nhóm.

• Túi khẩn cấp: Ai lấy túi đồ? Túi để ở đâu? Người đó có mặt ở nhà trong mọi tình huống không? Nếu không, ai là người dự phòng?
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Ai đón/dắt ai? Nếu bố đang đi làm xa và bão ập đến lúc 2 giờ sáng, mẹ và đứa con lớn nhất biết mình làm gì không?
• Thông tin và liên lạc: Ai theo dõi bản tin cảnh báo? Ai gọi cho bà ngoại ở quê? Ai liên lạc với hàng xóm có xe hơi nếu nhà mình không có?
• Khóa và tắt thiết bị: Ai tắt bình ga, rút phích cắm điện, khóa cửa trước khi ra đi?

Đặc biệt cần thảo luận về kịch bản các thành viên không ở cùng nhau khi thiên tai xảy ra — bố mẹ đang đi làm, con đang ở trường. Hãy thống nhất một điểm hẹn gặp cố định (ví dụ: nhà bà nội, đình làng, trường học gần nhất) và một số điện thoại liên lạc khẩn cấp mà mọi đứa trẻ đã thuộc lòng — không phụ thuộc vào điện thoại thông minh.

Những thứ thường bị bỏ quên — và tại sao chúng gây ra nhiều rắc rối nhất

Túi khẩn cấp quá nặng là lỗi kỹ thuật phổ biến nhất trong việc chuẩn bị đồ sơ tán. Mẫu hình ghi nhận tại các điểm sơ tán sau bão Damrey năm 2017 tại Khánh Hòa là những chiếc túi bị bỏ lại ngay tại cửa — không phải vì thiếu đồ, mà vì người mang túi đó còn phải bế một đứa trẻ hoặc dìu một người cao tuổi. Một chiếc ba lô nặng hơn 10–12kg trong điều kiện đó trở thành gánh nặng không thể chấp nhận. Nguyên tắc đơn giản: túi cần đủ nhẹ để một tay xách, tay kia vẫn tự do.

Còn về nội dung túi — những thứ gây hối tiếc nhiều nhất không bao giờ là những thứ kịch tính. Hãy kiểm tra túi của gia đình bạn xem có đủ những mục này không:

• Thuốc theo toa và đơn thuốc bản sao (đặc biệt quan trọng với người cao huyết áp, tiểu đường, hoặc trẻ em có bệnh nền)
• Kính mắt dự phòng — hoặc ít nhất ghi rõ số kính vào một tờ giấy để có thể mua lại
• Tiền mặt mệnh giá nhỏ — ATM và ví điện tử không hoạt động khi mất điện diện rộng
• Pin dự phòng (power bank) đã sạc đầy — điện thoại chết nghĩa là mất thông tin và mất liên lạc cùng lúc. Một chiếc pin dự phòng dung lượng 10.000–20.000mAh có thể sạc điện thoại 2–3 lần và là một trong những vật dụng đơn giản nhất mà giá trị lại lớn nhất khi mất điện kéo dài.
• Bản sao giấy tờ tùy thân (CCCD, sổ hộ khẩu, thẻ bảo hiểm y tế) — để trong túi zip chống nước
• Nước uống (1,5–2 lít/người cho 24 giờ đầu) và thực phẩm không cần nấu cho ít nhất 5–7 ngày — đặc biệt với các gia đình ở vùng cao như Tây Nguyên, miền núi Trung Bộ, nơi đường giao thông thường bị cô lập kéo dài hơn nhiều so với vùng đồng bằng sau mỗi đợt mưa lũ lớn

Nếu nhà có trẻ nhỏ, hãy đọc thêm về cách chuẩn bị tâm lý và đồ dùng cho con trong bài 【Cựu lính cứu hỏa phân tích】Trẻ em sợ hãi khi thiên tai xảy ra: 7 câu nói và 5 hành động giúp con bình tĩnh — phản ứng của trẻ trong tình huống khẩn cấp phụ thuộc rất nhiều vào việc cha mẹ đã chuẩn bị trước như thế nào.

Ở lại hay sơ tán — quy tắc quyết định thực tế cho mùa mưa bão

Đây là câu hỏi mà nhiều gia đình do dự cho đến khi quá muộn. Các ngưỡng cụ thể dưới đây giúp đưa ra quyết định trước khi tình huống trở nên nguy hiểm:

Sơ tán ngay nếu bất kỳ một trong các điều kiện sau đúng:

• Chính quyền địa phương đã phát lệnh hoặc khuyến nghị sơ tán cho khu vực của bạn
• Nhà bạn nằm trong vùng thấp trũng, ven sông, hoặc gần sườn dốc — và dự báo lượng mưa vượt 200mm trong 24 giờ (ngưỡng Tổng cục Khí tượng Thủy văn phân loại cảnh báo lũ quét và sạt lở cấp độ cao tại vùng núi) hoặc bão đổ bộ với gió giật cấp 10 trở lên (tương đương tốc độ gió trên 89 km/h) tại khu vực bạn ở
• Mực nước sông hoặc suối gần nhà đã vượt mức báo động 2 và đang tiếp tục dâng
• Có thành viên gia đình không thể tự di chuyển và bạn cần thời gian để sắp xếp hỗ trợ
• Nguồn nước sinh hoạt đã hoặc có khả năng bị ô nhiễm

Ở lại và chuẩn bị ứng phó tại chỗ khi:

• Nhà bạn kiên cố, ở tầng cao, và không nằm trong vùng nguy cơ lũ
• Đường thoát hiểm đi qua khu vực nguy hiểm hơn vị trí hiện tại (ví dụ: đường tràn ngập trước khi bạn kịp ra đến nơi an toàn)
• Bạn đã có đủ dự trữ nước, thực phẩm, thuốc — tối thiểu 5–7 ngày với gia đình ở các tỉnh Tây Nguyên và miền núi Trung Bộ, tối thiểu 3 ngày với gia đình ở vùng đồng bằng đô thị có khả năng tiếp cận cứu trợ sớm hơn

Quyết định sơ tán phải được đưa ra trước khi thời tiết xấu, không phải trong khi bão đổ bộ. Khi nước đã ngập đến đầu gối, thời điểm ra đi an toàn đã qua. Hãy theo dõi dự báo từ nchmf.gov.vn mỗi ngày trong mùa mưa bão và đặt ngưỡng cụ thể cho quyết định của gia đình mình. Nếu nhà bạn cần chuẩn bị cho bão sắp đến, bài Bão Sắp Đổ Bộ: Bạn Đã Thực Sự Sẵn Sàng Chưa? có danh sách kiểm tra chi tiết hơn.

Diễn tập không phải để “thử cho vui” — đây là phần quan trọng nhất

Kế hoạch viết trên giấy và kế hoạch thực sự hoạt động được trong đêm tối, giữa tiếng mưa, khi trẻ con đang khóc — là hai thứ rất khác nhau. Diễn tập là cầu nối duy nhất giữa hai thứ đó.

Diễn tập không cần phức tạp. Một buổi diễn tập sát thực tế cho gia đình Việt Nam có thể làm trong 15 phút, tập trung vào đúng các điểm nghẽn hay gặp nhất:

• Báo hiệu “tình huống khẩn cấp” bằng cách nói rõ loại nguy hiểm cụ thể — “bây giờ chúng ta tập rời nhà như khi có lũ từ hướng sông” — không phải tình huống trừu tượng
• Mỗi người thực hiện đúng vai trò đã phân công: ai lấy túi, ai dắt em, ai tắt ga, ai kiểm tra cửa
• Tính thời gian từ lúc bắt đầu đến lúc cả nhà đứng ở điểm hẹn bên ngoài — mục tiêu thực tế cho gia đình có người cao tuổi hoặc trẻ nhỏ là dưới 4 phút
• Sau đó ngồi lại và xác định: Bước nào mất nhiều thời gian nhất? Ai cần hỗ trợ thêm? Có gì bị bỏ sót không?

Làm điều này một lần mỗi sáu tháng — lý tưởng nhất là trước mùa mưa bão. Trẻ em sau khi diễn tập sẽ bình tĩnh hơn đáng kể khi tình huống thực sự xảy ra, vì chúng đã có một “kịch bản quen thuộc” trong đầu thay vì chỉ đối mặt với sự hỗn loạn.

Lưu ý thực tế: hãy diễn tập cả trong điều kiện không có điện. Rút hết đèn, tắt điện thoại, dùng đèn pin — và xem mất bao lâu để gia đình bạn vẫn hoàn thành được các bước. Đó mới là bài kiểm tra thực sự. Bạn có thể tham khảo thêm về cách chuẩn bị khi mất điện kéo dài tại bài Mất Điện Đột Ngột: Gia Đình Bạn Đã Thực Sự Sẵn Sàng Chưa?.

Những sai lầm khiến kế hoạch tốt trở thành vô dụng

Có một số lỗi không phải về thiếu thông tin, mà về cách chúng ta nghĩ về sự chuẩn bị.

Lỗi 1: Làm kế hoạch cho “trường hợp xấu nhất tưởng tượng” thay vì kịch bản thực tế nhất. Nhiều gia đình dành thời gian chuẩn bị cho thảm họa lớn nhất có thể tưởng tượng, trong khi tình huống họ thực sự gặp nhất lại là mất điện 2–3 ngày, hoặc đường ngập không ra ngoài mua đồ được. Hãy ưu tiên chuẩn bị cho kịch bản xảy ra thường xuyên nhất trước.

Lỗi 2: Cất túi khẩn cấp ở nơi khó lấy. Một chiếc túi để trong kho tầng trên, sau chồng thùng carton, thực tế không tồn tại trong tình huống khẩn cấp. Túi cần ở nơi có thể lấy trong tối, trong vòng 90 giây.

Lỗi 3: Không kiểm tra lại định kỳ. Thuốc hết hạn. Pin dự phòng tự xả hết. Đứa trẻ đã lớn hơn và cần giày cỡ khác. Một lần mỗi năm, trước mùa mưa bão, hãy mở túi ra và kiểm tra lại toàn bộ.

Lỗi 4: Nghĩ rằng mình sẽ “nhớ ra” khi cần. Dưới áp lực và stress, trí nhớ ngắn hạn hoạt động kém hơn đáng kể. Một tờ danh sách ngắn dán trong tủ hoặc trên cửa nhà vệ sinh — những thứ cần lấy trước khi rời nhà — có giá trị hơn bất kỳ kế hoạch nào chỉ tồn tại trong đầu. Nếu nhà bạn cũng lo lắng về nguy cơ cháy nổ kết hợp, đừng bỏ qua bài 5 Sai Lầm PCCC Tại Nhà Khiến Bạn Mất Tất Cả.

Điều duy nhất bạn có thể làm ngay hôm nay — mất dưới 10 phút

Nếu bài viết này kết thúc và bạn chỉ làm được một việc, hãy làm việc này: nhắn tin vào nhóm chat gia đình (hoặc gọi điện cho người thân cùng nhà) và thống nhất một số điện thoại khẩn cấp duy nhất mà mọi người sẽ gọi đến nếu bị lạc nhau trong tình huống thiên tai.

Không cần là số của ai đặc biệt — có thể là bà nội ở quê, người thân ở tỉnh khác không bị ảnh hưởng bởi cùng cơn bão. Đó là “điểm liên lạc trung gian.” Khi mạng điện thoại cục bộ bị nghẽn, cuộc gọi đường dài đôi khi vẫn qua được. Thống nhất điều này ngay hôm nay, ghi số điện thoại ra giấy và dán lên tủ lạnh. Đó là 10 phút có giá trị nhất bạn có thể làm cho gia đình mình trong buổi chiều nay.

Nếu bạn muốn đi xa hơn một chút, hãy lấy một tờ giấy và ghi xu