5 Sai Lầm PCCC Tại Nhà Khiến Bạn Mất Tất Cả

Trong những vụ cháy nhà được ghi nhận bởi lực lượng PCCC Việt Nam, một kết quả lặp đi lặp lại: nhiều người đã không kịp thoát ra — không phải vì lửa chặn đường, mà vì họ mất vài giây quý giá để suy nghĩ “chắc chưa nghiêm trọng đâu.” Khoảng dừng đó, ngắn đến mức gần như không đáng kể, chính là thứ phân chia ranh giới giữa an toàn và thảm kịch. Không phải ngọn lửa giết người nhanh nhất — mà là khói. Carbon monoxide (CO) — một trong những khí độc sinh ra trong đám cháy — không màu, không mùi, không gây đau rát, khác hoàn toàn với khói thông thường có thể nhìn thấy được. CO chỉ làm người ta choáng dần, rồi không còn khả năng đứng dậy nữa. Theo thống kê của Cục Cảnh sát PCCC và cứu nạn cứu hộ (Bộ Công an), ngộ độc khói và khí độc — không phải bỏng lửa — là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trong các vụ cháy nhà dân tại Việt Nam.

Những sai lầm dưới đây được đúc rút từ các vụ cháy nhà dân đã được Cục Cảnh sát PCCC và cứu nạn cứu hộ ghi nhận, cùng với các yêu cầu pháp lý hiện hành theo Nghị định 136/2020/NĐ-CP về phòng cháy và chữa cháy. Mỗi mục đều có hành động cụ thể áp dụng được ngay hôm nay.

Phát hiện sớm là thứ cứu mạng người — không phải bình chữa cháy

Hầu hết các gia đình ở Việt Nam chuẩn bị phòng cháy bằng cách mua một cái bình chữa cháy treo lên tường. Đó là điều tốt — nhưng bình chữa cháy chỉ có tác dụng khi người trong nhà đã thức dậy, nhận ra có cháy, và còn đủ sức tiếp cận được nó. Nếu đám cháy bắt đầu lúc 2 giờ sáng từ bảng điện hoặc ổ cắm ngắn mạch, và không có báo khói — thì khi mùi khét lan đến phòng ngủ, khói đã đặc đủ để gây mất phương hướng.

Thiết bị báo khói (smoke detector) là lớp bảo vệ đầu tiên và quan trọng nhất trong bất kỳ căn nhà nào. Loại dùng pin rời lắp được ngay trên trần nhà, không cần thợ điện, có thể tìm thấy tại các cửa hàng điện hoặc sàn thương mại điện tử — giá cụ thể nên xác nhận tại điểm bán vì dao động theo thương hiệu và thời điểm. Lắp ít nhất một cái ở hành lang trước phòng ngủ — đây là vị trí duy nhất có thể đánh thức người đang ngủ kịp lúc. Nếu nhà có nhiều tầng, mỗi tầng cần một thiết bị riêng. Tiêu chuẩn TCVN 5738:2021 về hệ thống báo cháy tự động quy định yêu cầu kỹ thuật cho các thiết bị này — khi mua, ưu tiên sản phẩm có chứng nhận tương thích.

Kiểm tra pin thiết bị báo khói mỗi sáu tháng một lần — gắn vào dịp đầu mùa mưa và cuối năm để dễ nhớ. Một thiết bị hết pin nằm im trên trần không khác gì không có thiết bị.

Điều người ta thường hiểu sai về đám cháy trong nhà

Quan niệm phổ biến nhất là: “Nếu thấy lửa thì mình sẽ biết cần làm gì.” Các vụ cháy nhà dân được Cục Cảnh sát PCCC và cứu nạn cứu hộ ghi nhận cho thấy điều ngược lại. Phản ứng phổ biến nhất khi phát hiện cháy không phải là hành động ngay — mà là trạng thái do dự: “Lửa nhỏ thế này chắc dập được”, “Chờ xem có tắt không”, “Để tôi lấy điện thoại chụp ảnh trước.” Mỗi giây do dự đó khói tiếp tục lan, oxy tiếp tục loãng đi.

Một hiểu lầm khác: nhiều người nghĩ tử vong do cháy nhà chủ yếu đến từ bỏng lửa. Thực tế, theo số liệu của Bộ Công an, phần lớn nạn nhân trong các vụ cháy nhà dân ra đi vì ngạt khói và ngộ độc khí độc sinh ra trong đám cháy — trước khi ngọn lửa kịp chạm đến người. Cần phân biệt rõ: khói thông thường trong đám cháy có thể nhìn thấy và gây kích ứng ngay lập tức, trong khi CO là khí vô hình, không mùi, tích lũy âm thầm. Cả hai đều nguy hiểm nhưng theo cơ chế khác nhau. Điều này thay đổi hoàn toàn cách ứng xử: thoát khỏi đám khói quan trọng hơn tìm cách dập lửa. Nằm thấp sát sàn khi di chuyển trong khói, vì không khí sạch hơn ở tầm thấp. Đừng mở cửa phòng nếu tay cảm thấy cánh cửa hoặc tay nắm nóng — phía bên kia có thể là đám cháy đang chờ oxy.

Và điều cuối cùng nhiều người không chuẩn bị cho: trong khói dày, người ta mất định hướng rất nhanh — ngay cả trong ngôi nhà mình đã sống nhiều năm. Đây là lý do cần luyện tập lối thoát hiểm trước, không phải tìm ra trong lúc hoảng loạn.

Lối thoát hiểm không phải thứ bạn tìm ra trong lúc cháy

Khái niệm lối thoát hiểm thường gắn với nhà cao tầng hoặc văn phòng — nhưng nhà ở dân cư Việt Nam, đặc biệt là nhà ống nhiều tầng ở đô thị, cần được nghĩ đến điều này một cách nghiêm túc hơn. Một ngôi nhà ống 4 tầng với cửa chính là lối ra duy nhất và cầu thang chạy ngay cạnh bếp là một tình huống rất nguy hiểm nếu đám cháy bắt đầu từ tầng một — vì cầu thang trong nhà ống thường không có vách ngăn cháy, khói sẽ lan thẳng lên các tầng trên theo trục thang trong vài phút đầu. Đây là đặc điểm kiến trúc cần tính đến khi lập kế hoạch thoát hiểm, không phải bỏ qua.

Nguyên tắc cơ bản là: mỗi tầng phải có ít nhất hai hướng thoát tiềm năng. Với tầng trên, điều đó có thể là cửa sổ thông ra mái nhà hàng xóm, ban công có thể leo xuống, hoặc thang dây khẩn cấp. Thang dây thoát hiểm cuộn gọn, gắn vào thanh chắc chắn bên cạnh cửa sổ, là thiết bị thực sự hữu ích cho nhà nhiều tầng — loại chịu tải 100–150kg có thể tìm thấy tại các cửa hàng thiết bị bảo hộ lao động. Với nhà ống từ 3 tầng trở lên, cần kiểm tra xem ban công hoặc cửa sổ tầng trên có thể tiếp cận mái nhà bên cạnh hay không — đây thường là lối thoát thực tế duy nhất khi cầu thang chính đã bị khói chặn.

Ngồi lại với cả gia đình và vẽ ra sơ đồ đơn giản: nếu cầu thang chính bị khói chặn, mỗi người sẽ đi theo đường nào? Trẻ em cần được luyện tập điều này — không phải giảng giải lý thuyết, mà là đi thử thực tế ít nhất một lần. Trẻ nhỏ dưới 8 tuổi thường hoảng loạn và trốn vào tủ hoặc gầm giường thay vì chạy ra ngoài — đây là điều lặp đi lặp lại trong các tình huống khẩn cấp liên quan đến trẻ em, và lý do duy nhất để ngăn điều đó xảy ra là thực hành trước.

Chuẩn bị trong nhà: cụ thể, không phải danh sách đầy đủ trên giấy

Danh sách chuẩn bị phòng cháy lý tưởng có thể dài hàng trang — nhưng nếu nhà bạn chưa có gì, thì bắt đầu từ ba thứ này:

• Thiết bị báo khói: Tối thiểu một cái ở hành lang tầng ngủ. Gắn sát trần, kiểm tra pin định kỳ.
• Bình chữa cháy: Loại bột ABC 4kg phù hợp với đa số tình huống cháy nhà dân — cháy điện, cháy dầu mỡ bếp, cháy vật liệu thông thường. Đặt ở vị trí gần lối ra, không phải gần bếp (vì khi bếp cháy, bạn không thể tiếp cận bình nếu để cạnh đó). Kiểm tra hạn sử dụng và áp suất hàng năm. Theo Nghị định 136/2020/NĐ-CP, hộ gia đình kết hợp kinh doanh bắt buộc phải trang bị phương tiện chữa cháy tại chỗ — hộ ở thuần túy nên tự trang bị dù không bắt buộc.
• Đèn pin cầm tay: Để ngay đầu giường. Cháy thường xảy ra ban đêm kèm mất điện — điện thoại cần thời gian tìm, đèn pin không cần.

Về bình chữa cháy, quy tắc thực tế là: chỉ dùng bình để dập đám cháy còn nhỏ hơn một chiếc ghế, và chỉ khi lối ra phía sau lưng bạn vẫn còn thông. Nếu đám cháy đã lớn hơn thế — bỏ bình lại, đi ra ngoài, gọi 114.

Mùa mưa bão ở nhiều vùng miền Trung và miền Bắc cũng kéo theo nguy cơ mất điện kéo dài, dùng nến thắp sáng nhiều hơn bình thường. Đây là mùa cháy nhà do nến và đèn dầu tăng lên đáng kể — để nến cách xa rèm, vải, giấy, và không bao giờ để nến cháy trong phòng kín khi không có người thức.

Người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có hạn chế vận động — kế hoạch phải cụ thể hơn

Kế hoạch thoát hiểm chỉ hiệu quả khi nó tính đến người chậm nhất trong nhà. Người cao tuổi có phản xạ chậm hơn, dễ bị hoảng loạn hơn trong bóng tối và khói. Người khuyết tật vận động có thể không thể tự di chuyển xuống cầu thang. Trẻ nhỏ, như đã đề cập, có xu hướng trốn thay vì chạy.

Với từng thành viên trong nhà có hạn chế di chuyển, cần xác định trước: ai là người chịu trách nhiệm dẫn người đó ra ngoài? Không phải “mọi người cùng hỗ trợ” — mà là một người cụ thể, có tên, được phân công. Nếu trong đêm mỗi người ngủ ở tầng khác nhau, ai sẽ đến phòng ông bà trước?

Với trẻ em từ 5 tuổi trở lên, dạy ba điều: khi nghe tiếng báo khói thì đứng dậy ngay và gọi người lớn; không trốn vào tủ hay gầm giường; nếu ra ngoài được thì đứng ở điểm hẹn trước cổng nhà và không chạy đi nơi khác. Điểm hẹn gia đình — một vị trí cụ thể bên ngoài ngôi nhà — giúp tránh tình huống người lớn quay vào trong tìm trẻ đã thực ra đã an toàn ở ngoài.

Khi nào tự xử lý, khi nào phải rời khỏi nhà ngay

Quyết định này không nên để đến lúc lửa cháy mới nghĩ. Có một quy tắc đơn giản để ghi nhớ:

• Dập được: Đám cháy vừa bắt đầu, còn nhỏ hơn một chiếc thùng rác, chưa có khói dày, lối ra sau lưng bạn vẫn thông. Dùng bình chữa cháy, đứng cách xa ít nhất 2 mét, hướng vòi vào chân ngọn lửa.
• Rời ngay: Khói đã lan ra khỏi điểm cháy, lửa lớn hơn tầm kiểm soát tay không, có tiếng nổ hoặc đường điện dính lửa, hoặc bạn cảm thấy khó thở. Khi đã quyết định rời — đừng dừng lại lấy đồ đạc.

Khi thoát ra ngoài: đóng cửa phòng và cửa tầng sau lưng (nhưng không khóa) để làm chậm lửa lan. Gọi 114 ngay khi ra đến ngoài — không phải trước khi ra, không phải từ trong nhà khi đang thoát. Ra trước, gọi sau.

Trong mùa bão lũ, cần tính thêm một tình huống phức tạp hơn: cháy xảy ra khi đường bị ngập hoặc xe chữa cháy không vào được. Đây là lý do thiết bị báo khói và khả năng tự dập lửa sớm quan trọng hơn bao giờ hết tại các vùng thường xuyên ngập lụt. Thông tin dự báo mưa lũ và cảnh báo thiên tai có thể theo dõi tại Tổng cục Khí tượng Thủy văn (nchmf.gov.vn) — đặc biệt hữu ích khi mùa bão đang đến.

Những sai lầm khiến tình huống xấu hơn — dù xuất phát từ thiện chí

Mở cửa sổ để thoáng khi có khói là phản xạ tự nhiên — nhưng nó có thể đẩy thêm oxy vào đám cháy và làm lửa bùng lên nhanh hơn. Nếu cần thoát qua cửa sổ, hãy làm điều đó nhanh và đóng lại sau lưng.

Dùng thang máy khi có cháy là sai lầm đã được ghi nhận nhiều lần — thang máy có thể dừng ở tầng đang cháy, hoặc mất điện và không mở cửa được. Luôn dùng cầu thang bộ.

Quay vào trong để lấy tài sản sau khi đã ra ngoài là nguyên nhân tử vong trong nhiều vụ cháy nhà. Không có đồ vật nào trong nhà đáng để đổi bằng tính mạng — nhưng trong thực tế, người ta quay vào vì giấy tờ, tiền, điện thoại, thậm chí vật nuôi. Nếu có vật nuôi, hãy tính chỗ của chúng vào kế hoạch thoát hiểm từ trước, không phải quyết định trong lúc hoảng loạn.

Và một điều ít người nhắc đến: đừng đăng lên mạng xã hội khi đang xử lý tình huống khẩn cấp. Gọi 114, đảm bảo mọi người đã ra ngoài, rồi mới làm bất cứ điều gì khác.

Một việc có thể làm trong 10 phút tối nay

Không cần mua thêm thiết bị, không cần lên kế hoạch hoàn chỉnh. Chỉ cần một việc này: đi một vòng quanh nhà và xác định hai đường thoát ra khỏi mỗi phòng bạn thường ngủ. Một đường là cửa ra hành lang. Đường kia là gì? Cửa sổ? Ban công? Mái nhà hàng xóm?

Nếu trong nhà có thiết bị báo khói — nhấn nút kiểm tra xem nó còn hoạt động không. Nếu chưa có — ghi vào danh sách mua đồ lần tới, ưu tiên hơn nhiều thứ khác trong giỏ hàng.

Nếu có con nhỏ, tối nay hỏi chúng: “Nếu nghe tiếng còi báo cháy, con sẽ làm gì?” Câu trả lời của chúng sẽ cho bạn biết mình cần nói chuyện thêm gì với con.

Phòng cháy không phải là thứ chuẩn bị một lần rồi xong. Nhưng bắt đầu không cần phức tạp — chỉ cần bắt đầu từ tối nay, với ngôi nhà của chính bạn. Để có thêm thông tin và hỗ trợ trong các tình huống khẩn cấp, Hội Chữ thập đỏ Việt Nam cung cấp hướng dẫn sơ cứu và ứng phó khẩn cấp cho cộng đồng.