Mất Điện Khi Bão: Gia Đình Có Người Dùng Máy Oxy, Máy Thở Cần Chuẩn Bị Gì

Mỗi mùa bão lũ, hầu hết các gia đình lo chuyện mất điện vì tủ lạnh, quạt, điện thoại. Nhưng có một nhóm gia đình mà mất điện không chỉ là bất tiện: những nhà có người thân sống nhờ thiết bị y tế chạy bằng điện—máy tạo oxy, máy xông khí dung, máy thở áp lực dương (CPAP/BiPAP), máy hút đờm, đệm chống loét, hoặc người bệnh phải lọc máu theo lịch cố định.

Trong công việc cứu hộ, cứu nạn, những cuộc gọi khó nhất sau bão thường không đến từ nhà sập hay cây đổ, mà từ một căn nhà vẫn còn nguyên vẹn, nhưng đã mất điện hơn 10 tiếng và người già trong nhà bắt đầu khó thở vì máy tạo oxy đã tắt. Những tình huống đó hầu hết đều có thể tránh được nếu gia đình chuẩn bị trước vài việc đơn giản.

Bài viết này không lặp lại cách dự trữ thuốc và bảo quản insulin (bạn có thể xem bài Chuẩn bị y tế khi thiên tai: dự trữ thuốc, bảo quản insulin). Ở đây, chúng ta tập trung vào một câu hỏi cụ thể: nếu trong nhà có người phụ thuộc vào thiết bị y tế dùng điện, cần chuẩn bị gì trước mùa bão và làm gì khi mất điện?

1. Tại sao nhóm này cần kế hoạch riêng

Với phần lớn gia đình, mất điện 1–2 ngày là khó chịu nhưng chịu được. Với người dùng thiết bị y tế, thời gian an toàn có thể chỉ tính bằng giờ. Có ba lý do khiến nhóm này dễ gặp nguy hiểm:

• Bão ở Việt Nam thường kèm mất điện kéo dài, đặc biệt ở vùng ven biển miền Trung, vùng núi bị sạt lở và các khu vực ngập sâu. Việc sửa đường dây có thể mất nhiều ngày.
• Đường đến bệnh viện có thể bị chia cắt do ngập, cây đổ hoặc sạt lở, đúng lúc người bệnh cần đến nhất.
• Người bệnh thường là người cao tuổi hoặc người khó di chuyển, nên việc sơ tán vào phút cuối rất khó và nguy hiểm.

Vì vậy, nguyên tắc quan trọng nhất là: đừng chờ đến khi mất điện mới nghĩ cách. Kế hoạch phải được làm từ khi trời còn nắng.

2. Bước đầu tiên: hỏi bác sĩ ba câu hỏi

Mỗi người bệnh, mỗi thiết bị có yêu cầu khác nhau. Trước mùa mưa bão, trong lần tái khám tiếp theo, hãy hỏi bác sĩ điều trị:

1. “Nếu máy ngừng hoạt động, người bệnh có thể chịu được bao lâu?” Câu trả lời này quyết định gia đình cần chuẩn bị nguồn điện dự phòng cho bao nhiêu giờ, và khi nào phải đi bệnh viện.
2. “Có cách thay thế tạm thời nào không?” Ví dụ: bình oxy dự phòng, máy chạy pin, thuốc dạng xịt thay cho xông, hoặc tư thế nằm giúp dễ thở hơn.
3. “Dấu hiệu nào cho thấy phải đến bệnh viện ngay?” Hãy ghi lại cụ thể bằng lời của bác sĩ, dán cạnh giường bệnh.

Với người bệnh lọc máu (chạy thận nhân tạo), hãy hỏi thêm cơ sở lọc máu: nếu có bão, lịch lọc có thể đổi sớm hơn không, và có cơ sở dự phòng nào gần nhà không? Nhiều nơi sẽ chủ động sắp xếp lọc sớm trước khi bão vào nếu người bệnh hỏi trước.

3. Nguồn điện dự phòng: chọn đúng và dùng an toàn

Pin dự phòng và bộ lưu điện (UPS)

Một số thiết bị có pin tích hợp hoặc có thể dùng với bộ lưu điện. Hãy kiểm tra:

• Thiết bị cần công suất bao nhiêu (ghi trên nhãn máy hoặc sách hướng dẫn)?
• Bộ lưu điện hoặc pin dự phòng của bạn chạy được thiết bị đó trong bao lâu?
• Pin có được sạc đầy thường xuyên không? Pin để lâu không dùng sẽ yếu dần.

Cách tốt nhất là thử thật một lần: rút điện lưới, cho máy chạy bằng nguồn dự phòng và bấm giờ. Con số thực tế thường thấp hơn con số ghi trên hộp.

Lưu ý: máy tạo oxy thường tiêu thụ điện khá lớn, nhiều loại pin dự phòng thông thường không đủ để chạy lâu. Hãy hỏi đơn vị cung cấp thiết bị về giải pháp phù hợp.

Máy phát điện: hữu ích nhưng có thể gây chết người

Máy phát điện chạy xăng, dầu tạo ra khí CO (cacbon monoxit)—không màu, không mùi, gây ngộ độc rất nhanh. Người bệnh hô hấp đặc biệt nhạy cảm với khí này.

• Tuyệt đối không đặt máy phát trong nhà, trong bếp, gara hay dưới cầu thang, kể cả khi mở cửa.
• Đặt máy ở ngoài trời, xa cửa sổ và cửa ra vào, hướng khí thải ra xa nhà.
• Không đấu máy phát trực tiếp vào hệ thống điện trong nhà nếu không có thợ điện.

Thực tế sau bão, đã có những trường hợp cả gia đình bị ngộ độc vì để máy phát trong nhà cho “an toàn khỏi trộm”. Đây là nguy cơ thật, không phải lý thuyết. Các nguy cơ cháy nổ khác khi mất điện được phân tích trong bài Cháy nhà khi mất điện hoặc sau bão: 5 nguyên nhân hay gặp.

Bình oxy

Nếu bác sĩ chỉ định, bình oxy dự phòng có thể giúp người bệnh vượt qua vài giờ mất điện. Nhưng oxy làm lửa cháy mạnh hơn rất nhiều: không hút thuốc, không thắp nến, không dùng bếp gas gần nơi có oxy. Khi mất điện, nhiều gia đình thắp nến—hãy để nến xa phòng người bệnh.

4. Báo trước cho chính quyền và hàng xóm

Ở Việt Nam, khi có bão mạnh, chính quyền xã, phường và tổ dân phố thường lập danh sách các hộ cần hỗ trợ sơ tán sớm. Gia đình có người phụ thuộc thiết bị y tế nên:

• Báo trước cho tổ trưởng dân phố, trưởng thôn hoặc trạm y tế xã/phường rằng nhà có người bệnh cần máy hỗ trợ, để được ưu tiên khi lập kế hoạch sơ tán.
• Nói với một hai hàng xóm tin cậy: nếu nhà mất liên lạc khi có bão, họ biết cần kiểm tra.
• Nếu sống ở nhà cao tầng, hãy nghĩ trước việc thang máy ngừng khi mất điện—đưa người bệnh xuống tầng thấp có thể là việc rất khó. Xem thêm những lưu ý ở nhà cao tầng.

Việc báo trước không phải làm phiền ai. Với lực lượng cứu hộ, biết trước nhà nào có người bệnh giúp chúng tôi sắp xếp người, phương tiện và thời gian hợp lý hơn rất nhiều so với nhận cuộc gọi khẩn cấp giữa đêm bão.

5. Khi có tin bão: sơ tán sớm là lựa chọn an toàn

Khi Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia phát tin bão có khả năng ảnh hưởng đến khu vực bạn sống, hãy theo dõi sát và cân nhắc:

• Nếu thời gian an toàn khi mất máy ngắn (theo lời bác sĩ), nên chủ động đến ở nhà người thân có điện ổn định hơn, hoặc liên hệ bệnh viện, trước khi bão vào.
• Sơ tán ban ngày, khi đường còn đi được, an toàn hơn rất nhiều so với di chuyển trong mưa gió ban đêm.
• Mang theo: thiết bị và phụ kiện (dây, mặt nạ, bộ lọc), sạc, giấy tờ bệnh án, đơn thuốc, danh sách thuốc đang dùng, số điện thoại bác sĩ và cơ sở lọc máu.

Nếu phải đến điểm sơ tán tập trung, hãy báo ngay với cán bộ phụ trách rằng người bệnh cần điện cho thiết bị. Ở nơi đông người, người bệnh hô hấp cũng dễ bị lây nhiễm hơn—tham khảo 7 cách tránh lây nhiễm ở nơi sơ tán.

6. Khi đang mất điện: theo dõi gì, quyết định thế nào

Nếu gia đình ở lại và mất điện xảy ra:

• Ghi lại giờ bắt đầu mất điện và giờ bắt đầu dùng nguồn dự phòng.
• Tiết kiệm nguồn dự phòng cho thiết bị y tế. Sạc điện thoại bằng pin riêng, hạn chế dùng cho quạt hay đèn nếu không cần thiết.
• Theo dõi người bệnh thường xuyên: nhịp thở, màu môi và đầu ngón tay, mức độ tỉnh táo. Nếu nhà có máy đo nồng độ oxy kẹp ngón tay (SpO2), hãy ghi lại chỉ số theo giờ.
• Đừng đợi pin cạn hoàn toàn mới hành động. Khi nguồn dự phòng còn khoảng một nửa và chưa có dấu hiệu có điện lại, đó là lúc tính phương án di chuyển.

Nếu người bệnh khó thở tăng dần, môi tím tái, lơ mơ hoặc khó đánh thức, hãy gọi 115 (cấp cứu y tế) ngay. Nếu đường bị ngập hoặc chia cắt, gọi 112 (tìm kiếm cứu nạn) hoặc 114 và nói rõ: địa chỉ, tình trạng người bệnh, loại thiết bị, nguồn điện còn bao lâu.

Điểm cần cân nhắc

Khi có tin bão, gia đình có thể tự hỏi ba câu sau để quyết định ở lại hay đi:

1. Nguồn dự phòng của nhà mình chạy được bao lâu, so với thời gian mất điện có thể xảy ra? Nếu nguồn dự phòng chỉ đủ vài giờ mà bão mạnh đi thẳng vào khu vực, thì ở lại là đặt cược.
2. Nếu phải đi giữa đêm, đường có đi được không? Nhà ở vùng trũng, gần sông, dưới chân đồi thì càng nên đi sớm.
3. Ai sẽ ở cạnh người bệnh? Một người chăm sóc không thể vừa theo dõi bệnh nhân, vừa lo máy phát, vừa chống ngập. Cần ít nhất hai người, hoặc nên đến nơi khác.

Hành động hôm nay

• Đọc nhãn thiết bị và ghi lại công suất, loại pin, thời gian chạy pin. Dán tờ ghi chú cạnh máy.
• Thử chạy máy bằng nguồn dự phòng trong 30 phút để biết con số thực tế.
• Ghi số điện thoại quan trọng ra giấy: bác sĩ, đơn vị cung cấp thiết bị, cơ sở lọc máu, trạm y tế, tổ trưởng dân phố. Khi điện thoại hết pin, tờ giấy vẫn dùng được.
• Báo với tổ dân phố hoặc trạm y tế rằng nhà có người bệnh cần thiết bị y tế dùng điện.

Các bước chuẩn bị mất điện chung cho cả nhà, bạn có thể xem trong bài Chuẩn bị ứng phó mất điện: hướng dẫn thực tế cho gia đình Việt.

Kết luận

Với gia đình có người thân phụ thuộc vào máy tạo oxy, máy thở, máy xông hay lịch lọc máu, mất điện khi bão không chỉ là chuyện tối tăm và nóng bức. Nhưng nguy hiểm này có thể giảm rất nhiều nếu chuẩn bị đúng: hỏi bác sĩ về thời gian an toàn, kiểm tra nguồn dự phòng bằng cách thử thật, dùng máy phát đúng cách, báo trước cho chính quyền và hàng xóm, và quyết định sơ tán sớm khi cần.

Điều quan trọng nhất là đừng để quyết định rơi vào lúc nửa đêm, giữa mưa gió, khi pin sắp cạn. Kế hoạch tốt nhất là kế hoạch được làm trong một ngày bình thường như hôm nay.

Bài viết cung cấp thông tin phòng chống thiên tai mang tính tổng quát và không thay thế chỉ định của bác sĩ. Mọi điều chỉnh về thiết bị, oxy hay lịch điều trị cần theo hướng dẫn của nhân viên y tế.

Nguồn tham khảo chính thức

• Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia: https://nchmf.gov.vn/
• Bộ Y tế Việt Nam: https://moh.gov.vn/
• Hội Chữ thập đỏ Việt Nam: https://redcross.org.vn/