Giếng Bị Ngập Sau Lũ: Làm Sạch Giếng, Bể Nước Và Khi Nào Mới Được Dùng

Nước lũ rút đi, nhưng cái giếng sau nhà thì vẫn ở đó, trông có vẻ trong trở lại sau vài ngày. Nhiều gia đình ở miền Trung và vùng nông thôn bắt đầu dùng lại ngay vì không còn nguồn nước nào khác. Đây là lúc rất dễ phát sinh tiêu chảy, đau bụng và các bệnh đường ruột, nhất là ở trẻ nhỏ và người già.

Bài viết này dành riêng cho các hộ dùng giếng đào, giếng khoan và bể, bồn chứa nước sau khi bị ngập. Phần đun sôi, lọc thô và dự trữ nước uống trong lúc thiên tai đã có ở bài khác; ở đây tập trung vào câu hỏi: làm sao đưa nguồn nước của chính nhà mình trở lại dùng được, và khi nào thì chưa nên dùng.

Liều lượng hóa chất khử trùng và cách làm cụ thể có thể khác nhau theo hướng dẫn của ngành y tế địa phương. Hãy hỏi trạm y tế xã, phường hoặc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh trước khi làm.

1. Vì sao giếng bị ngập lại nguy hiểm dù nước nhìn đã trong

Khi lũ tràn vào, nước giếng bị trộn với nước bề mặt chứa bùn, phân gia súc, nước từ nhà vệ sinh và hố xí tự hoại, xác động vật, thậm chí thuốc trừ sâu và dầu nhớt. Phần lớn vi khuẩn và ký sinh trùng không nhìn thấy bằng mắt, không có mùi, nên “nước trong” không có nghĩa là “nước sạch”.

Trong những lần hỗ trợ sau thiên tai, tôi thấy một điều lặp lại: người bệnh nhiều nhất thường không phải lúc nước đang dâng, mà là vài ngày sau khi nước rút, khi mọi người bắt đầu dọn dẹp, mệt mỏi và dùng lại nguồn nước cũ quá sớm.

2. Trước khi động vào giếng: an toàn cho người làm

• Không xuống lòng giếng đào nếu không có người giám sát và thiết bị phù hợp. Đáy giếng có thể thiếu ôxy hoặc tích khí độc; đã có nhiều trường hợp người xuống vét giếng bị ngạt, và người xuống cứu cũng gặp nạn.
• Kiểm tra điện máy bơm: máy bơm, dây điện, ổ cắm bị ngập phải được ngắt điện và kiểm tra khô ráo trước khi bật lại.
• Đeo găng tay, ủng khi vét bùn quanh giếng, rửa tay kỹ sau khi làm.
• Quan sát thành giếng: nếu bị sụt, nứt hoặc nghiêng, đừng đứng sát miệng giếng.

Dọn dẹp sau lũ dưới trời nắng cũng dễ bị say nắng, mất nước. Xem thêm Chống Say Nắng Khi Dọn Dẹp Sau Bão Lũ.

3. Xử lý giếng đào sau lũ: trình tự cơ bản

1. Dọn xung quanh miệng giếng: vét bùn, rác, xác động vật trong bán kính vài mét. Nếu miệng giếng thấp, cân nhắc kê cao thành giếng để lần sau nước bề mặt không tràn vào.
2. Bơm hoặc tát cạn nước nhiều lần cho đến khi nước mới chảy vào trong hơn. Nếu có thể, vét lớp bùn đáy (chỉ khi an toàn, không xuống giếng khi chưa đảm bảo).
3. Khử trùng bằng Cloramin B hoặc hóa chất khử trùng do trạm y tế cấp, đúng liều lượng theo hướng dẫn trên bao bì hoặc của cán bộ y tế. Không tự ý tăng liều “cho chắc”, vì quá nhiều clo cũng gây hại.
4. Chờ đủ thời gian theo hướng dẫn để hóa chất phát huy tác dụng, sau đó mới dùng. Nước có mùi clo nhẹ là bình thường.
5. Vẫn đun sôi trước khi uống trong ít nhất vài tuần đầu, kể cả khi đã khử trùng.

4. Giếng khoan, bể và bồn chứa nước

Giếng khoan thường an toàn hơn giếng đào, nhưng nếu nước lũ ngập lên đầu giếng, nước bẩn có thể theo khe hở chảy xuống. Sau lũ:

• Kiểm tra nắp, đầu giếng có bị hở, nứt không.
• Bơm xả bỏ nước một thời gian dài cho đến khi nước trong, không còn mùi lạ.
• Nếu nước vẫn đục, có mùi hoặc màu bất thường, ngừng dùng để uống và báo trạm y tế.

Bể chứa, bồn inox, lu, chum:

• Xả bỏ toàn bộ nước nghi bị nhiễm bẩn.
• Cọ rửa thành bể bằng bàn chải và nước sạch, sau đó khử trùng theo hướng dẫn rồi tráng lại.
• Đậy kín nắp, kiểm tra đường ống dẫn vào bể có bị vỡ không.

Với vùng ven biển và đồng bằng sông Cửu Long, sau bão lũ còn có thể gặp nước nhiễm mặn. Phần này có ở sổ tay ứng phó xâm nhập mặn, hạn hán.

5. Khi nào chưa được dùng nước giếng để uống

Hãy dùng nước đóng chai hoặc nước do chính quyền, tổ chức cứu trợ cấp phát nếu:

• Nước vẫn đục, có váng dầu, có mùi hôi, mùi hóa chất hoặc màu lạ.
• Giếng nằm gần chuồng trại, hố xí tự hoại hoặc khu vực có xác động vật chưa xử lý.
• Trong nhà đã có người bị tiêu chảy, nôn sau khi dùng nước.
• Địa phương có thông báo cấm dùng nguồn nước, hoặc có dịch bệnh đường ruột.

Trong giai đoạn này, nước giếng chỉ nên dùng cho việc dọn dẹp, tưới cây, dội nhà vệ sinh. Nếu thiếu nước cho nhà vệ sinh, xem nhà vệ sinh khẩn cấp khi mất nước.

6. Theo dõi sức khỏe gia đình sau khi dùng lại nước

• Để ý các dấu hiệu tiêu chảy, nôn, sốt, đau bụng, nhất là ở trẻ nhỏ, người già và phụ nữ mang thai.
• Trẻ tiêu chảy cần được bù nước (oresol theo hướng dẫn) và đưa đến cơ sở y tế nếu lừ đừ, khóc không có nước mắt, đi tiểu ít.
• Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi dọn bùn. Cách tránh lây nhiễm khi đông người có ở bài 7 cách tránh lây nhiễm ở nơi sơ tán.
• Có thể đề nghị trạm y tế hoặc CDC tỉnh lấy mẫu xét nghiệm nước nếu gia đình dùng giếng làm nguồn nước uống chính.

Điểm cần phán đoán

• Nước trong chưa chắc là nước sạch sau khi giếng bị ngập.
• Trình tự: dọn quanh giếng → bơm cạn nhiều lần → khử trùng đúng liều theo hướng dẫn y tế → chờ đủ thời gian → vẫn đun sôi khi uống.
• Không xuống lòng giếng khi chưa đảm bảo an toàn về khí.
• Có mùi lạ, váng dầu, người nhà bị tiêu chảy: ngừng dùng để uống, báo trạm y tế.

Việc có thể làm hôm nay

1. Nhìn lại miệng giếng nhà mình: có đủ cao và có nắp đậy chưa?
2. Hỏi trạm y tế xã về hóa chất khử trùng giếng và liều dùng, ghi lại để sẵn.
3. Dự trữ một ít nước uống đóng bình để dùng trong những ngày đầu sau lũ.
4. Đánh dấu vị trí cầu dao của máy bơm để ngắt điện nhanh khi nước dâng.

Kết luận

Sau lũ, giếng nước là thứ quen thuộc nhất nhưng cũng dễ bị coi nhẹ nhất. Chỉ cần làm đúng trình tự, kiên nhẫn chờ thêm vài ngày và đun sôi nước trước khi uống, gia đình có thể tránh được phần lớn các bệnh đường ruột sau thiên tai. Đừng ngại hỏi trạm y tế: họ có hóa chất, có hướng dẫn và có thể giúp xét nghiệm nước.

Nguồn tham khảo

• Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai: https://phongchongthientai.mard.gov.vn/
• Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia: https://nchmf.gov.vn/
• Hội Chữ thập đỏ Việt Nam: https://redcross.org.vn/