Việt Nam không phải là quốc gia có tần suất động đất cao như Nhật Bản hay Indonesia, nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta hoàn toàn an toàn. Vùng Tây Bắc, Tây Nguyên và một số khu vực duyên hải miền Trung vẫn nằm trong đới địa chấn có khả năng xảy ra các trận động đất ở mức độ đáng kể. Hiểu rõ cách ứng xử đúng đắn trước, trong và sau động đất là kỹ năng sinh tồn mà mỗi gia đình nên trang bị.
Bài viết này tổng hợp kiến thức thực tế và khuyến cáo của các cơ quan phòng chống thiên tai Việt Nam, giúp bạn xây dựng thói quen an toàn một cách bình tĩnh và chủ động.
Động Đất Ở Việt Nam: Những Điều Cần Biết
Theo số liệu của Viện Vật lý Địa cầu – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, mỗi năm Việt Nam ghi nhận hàng chục trận động đất ở mức độ khác nhau, chủ yếu tập trung ở:
- Vùng Tây Bắc (Điện Biên, Lai Châu, Sơn La): Đây là khu vực có hoạt động địa chấn mạnh nhất cả nước do ảnh hưởng của đới đứt gãy sông Đà và sông Mã.
- Tây Nguyên (Kon Tum, Đắk Lắk): Trong những năm gần đây, khu vực Kon Tum ghi nhận nhiều trận động đất kích thích liên quan đến hoạt động thủy điện.
- Miền Trung (Quảng Nam, Quảng Ngãi): Vùng ven biển miền Trung có nguy cơ chịu ảnh hưởng của động đất từ vùng biển Đông.
Những trận động đất lớn như sự kiện Điện Biên năm 2020 (M5.3) hay chuỗi động đất Kon Tum nhắc nhở chúng ta rằng sự chuẩn bị không bao giờ là thừa.
Trước Động Đất: Chuẩn Bị Chủ Động
1. Kiểm Tra Độ An Toàn Của Ngôi Nhà
Bước đầu tiên và quan trọng nhất là đánh giá kết cấu ngôi nhà. Không phải mọi tòa nhà đều được xây dựng với tiêu chuẩn chịu động đất. Bạn nên chú ý:
- Các vết nứt trên tường, cột, dầm – dù nhỏ cũng cần được kiểm tra bởi kỹ sư xây dựng.
- Hệ thống mái nhà, đặc biệt là nhà mái ngói hoặc mái tôn lắp ghép sơ sài.
- Các ống dẫn gas, hệ thống điện cũ kỹ có thể trở thành nguồn gây hỏa hoạn sau động đất.
Theo hướng dẫn của Ban Chỉ đạo Phòng chống Thiên tai (Ban Chỉ đạo PCTT) Quốc gia, gia cố nhà cửa đúng cách có thể giảm thiểu đáng kể thiệt hại khi có động đất.
2. Cố Định Đồ Đạc Và Vật Dụng Nguy Hiểm
Trong nhiều trường hợp, thương tích không đến từ việc nhà sập mà từ đồ vật ngã đổ. Hãy thực hiện các biện pháp đơn giản sau:
- Cố định tủ sách, tủ quần áo vào tường bằng vít hoặc dây đai. Một chiếc tủ cao 1,8m khi ngã có thể gây chấn thương nghiêm trọng.
- Đặt các vật nặng ở vị trí thấp: Bình hoa, đồ sành sứ, thiết bị điện tử nên được đặt ở kệ thấp hoặc được cố định.
- Lắp chốt khóa tủ: Ngăn cửa tủ bật mở và đổ vỡ đồ vật bên trong.
- Kiểm tra van khóa gas: Biết cách khóa van gas khẩn cấp là kỹ năng bắt buộc cho mọi thành viên trong gia đình.
3. Chuẩn Bị Túi Khẩn Cấp (Ba Lô Phòng Tai)
Mỗi gia đình nên có sẵn một túi khẩn cấp có thể mang theo trong vòng dưới 3 phút. Nội dung gợi ý:
- Nước uống (tối thiểu 1,5 lít/người cho 3 ngày)
- Thực phẩm khô không cần nấu: bánh quy, lương khô, đồ hộp
- Đèn pin và pin dự phòng (hoặc đèn pin sạc năng lượng mặt trời)
- Bộ sơ cứu cơ bản: băng gạc, thuốc sát trùng, thuốc hạ sốt, thuốc cá nhân
- Bản sao giấy tờ quan trọng (chứng minh nhân dân, sổ hộ khẩu, sổ bảo hiểm y tế)
- Tiền mặt một lượng nhỏ (ATM có thể không hoạt động)
- Radio chạy pin để nghe thông tin từ Đài Tiếng nói Việt Nam
- Khẩu trang, găng tay và giày dép chắc chắn
4. Lập Kế Hoạch Gia Đình
Thảo luận với tất cả thành viên trong gia đình về:
- Điểm hẹn gặp mặt: Chọn một địa điểm cụ thể ngoài nhà (như góc đường, sân trường gần nhất) để tập hợp nếu bị chia cắt.
- Người liên lạc ở tỉnh/thành khác: Sau thảm họa, gọi điện nội vùng thường khó hơn gọi đường dài. Chỉ định một người thân ở địa phương khác làm đầu mối liên lạc.
- Tuyến đường thoát hiểm: Xác định ít nhất hai tuyến đường ra khỏi nhà và khỏi khu phố.
Thực hành diễn tập ít nhất mỗi năm một lần, đặc biệt với trẻ em. Trẻ em biết cách ứng xử đúng sẽ bình tĩnh hơn và giảm áp lực cho người lớn trong tình huống thực tế.
Trong Động Đất: Bình Tĩnh Và Hành Động Đúng
Khi rung chấn xảy ra, não người thường có phản ứng “đóng băng” trong vài giây đầu. Đây là hiện tượng hoàn toàn tự nhiên. Điều quan trọng là bạn đã luyện tập trước để cơ thể phản ứng theo bản năng đúng đắn.
Nguyên Tắc Cơ Bản: “Khom – Che – Bám”
Phương pháp được Cục Phòng chống Thiên tai và các tổ chức quốc tế khuyến cáo là Drop – Cover – Hold On (Khom xuống – Trú che – Bám giữ):
- Khom xuống: Hạ thấp trọng tâm cơ thể để tránh bị ngã.
- Trú dưới bàn hoặc bàn chắc chắn: Chui vào gầm bàn ăn, bàn làm việc chắc chắn. Nếu không có bàn, áp sát vào tường nội thất (không phải tường ngoài) và che đầu bằng tay.
- Bám giữ và chờ đợi: Giữ chặt chân bàn, bảo vệ đầu và cổ cho đến khi rung chấn dừng hẳn.
Nếu Bạn Đang Ở Trong Nhà
- Tránh xa cửa sổ, gương, đồ vật dễ vỡ và tủ cao.
- Không chạy ra ngoài trong khi đang rung chấn – nguy hiểm nhất là lúc này do đá, kính vỡ có thể rơi.
- Không dùng thang máy.
- Nếu đang nấu ăn, tắt bếp ngay nếu an toàn để làm, sau đó tìm nơi trú ẩn.
Nếu Bạn Đang Ở Ngoài Trời
- Di chuyển ra xa tòa nhà, cây cột điện, cầu, biển quảng cáo và mọi vật có thể đổ ngã.
- Tìm khoảng trống, ngồi xuống và che đầu bằng tay.
- Nếu đang lái xe, dừng xe an toàn ở lề đường, tránh cầu vượt và đường hầm, ở trong xe cho đến khi rung chấn dừng.
Nếu Bạn Bị Kẹt Dưới Đống Đổ Nát
Đây là tình huống đáng sợ nhất nhưng cũng cần đối phó bình tĩnh nhất:
- Không la hét liên tục: Tiêu tốn không khí và năng lượng. Chỉ la hét khi nghe thấy người cứu hộ đến gần.
- Gõ vào ống nước hoặc tường: Âm thanh gõ đập truyền xa và hiệu quả hơn tiếng kêu.
- Che miệng và mũi: Bằng vải hoặc áo để lọc bụi.
- Tìm nguồn ánh sáng hoặc không khí: Định hướng để biết hướng di chuyển nếu có thể.
Sau Động Đất: Phục Hồi An Toàn Và Thận Trọng
Ngay Sau Khi Rung Chấn Dừng
Giai đoạn ngay sau động đất là thời điểm nguy hiểm thứ hai, do dư chấn và các nguy cơ thứ phát:
- Kiểm tra thương tích bản thân và người xung quanh trước khi di chuyển. Không cố di chuyển người bị thương trừ khi họ đang trong nguy hiểm trực tiếp.
- Kiểm tra rò rỉ gas: Nếu ngửi thấy mùi gas, không bật/tắt công tắc điện, không dùng lửa – mở cửa sổ và ra khỏi nhà ngay lập tức.
- Kiểm tra hệ thống điện: Nếu thấy dây điện đứt hoặc tia lửa, cắt ngay cầu dao tổng và không chạm vào dây điện trần.
- Không dùng nước máy cho đến khi được xác nhận an toàn – đường ống có thể bị vỡ và ô nhiễm.
Đánh Giá Thiệt Hại Nhà Cửa
Trước khi vào lại nhà, hãy quan sát từ bên ngoài:
- Nền móng có bị lún hoặc nghiêng không?
- Tường, cột có vết nứt mới xuất hiện không?
- Mái nhà có bị võng hoặc biến dạng không?
Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào trên, không vào nhà và liên hệ với chính quyền địa phương để được kiểm định kết cấu. Theo quy định của Cục Phòng chống Thiên tai, các địa phương có trách nhiệm tổ chức đánh giá nhanh thiệt hại sau thiên tai.
Chuẩn Bị Cho Dư Chấn
Dư chấn có thể xảy ra trong vài giờ, vài ngày, thậm chí vài tuần sau trận động đất chính. Một số dư chấn có thể mạnh tương đương hoặc gần bằng trận chính:
- Tiếp tục áp dụng nguyên tắc “Khom – Che – Bám” mỗi khi có rung chấn.
- Tránh vào các tòa nhà đã bị thiệt hại – dư chấn có thể làm sập hoàn toàn.
- Theo dõi thông tin từ Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV), VTV và trang web của Cục Phòng chống Thiên tai (phongchongthientai.mard.gov.vn).
Hỗ Trợ Cộng Đồng Và Kết Nối Gia Đình
Kinh nghiệm từ các vụ thiên tai cho thấy: sức mạnh cộng đồng là yếu tố quan trọng nhất trong phục hồi. Người có sức khỏe và khả năng nên:
- Kiểm tra và hỗ trợ hàng xóm, đặc biệt người cao tuổi, trẻ em và người khuyết tật.
- Chia sẻ thông tin chính xác và tránh lan truyền tin đồn gây hoang mang.
- Hợp tác với lực lượng cứu hộ địa phương và không cản trở hoạt động cứu nạn.
Đối với việc tìm kiếm người thân, liên lạc đường dài thường dễ hơn nội vùng ngay sau thiên tai. Nhắn tin (SMS) thường kết nối được khi gọi điện không thông.
Chăm Sóc Sức Khỏe Tâm Thần
Phản ứng lo âu, khó ngủ, giật mình khi có tiếng động lớn sau động đất là hoàn toàn bình thường và có thể xảy ra với cả người lớn lẫn trẻ em. Đây không phải biểu hiện của sự yếu đuối:
- Duy trì sinh hoạt thường ngày càng sớm càng tốt.
- Hạn chế tiếp xúc quá nhiều với tin tức thiên tai sau khi đã nắm được thông tin cần thiết.
- Nói chuyện với người thân về cảm xúc của mình.
- Nếu các triệu chứng kéo dài hơn 2-4 tuần, hãy tìm đến các dịch vụ hỗ trợ tâm lý.
Những Điểm Cần Lưu Ý Riêng Cho Việt Nam
Nhà Ống Và Nhà Phố Tại Đô Thị
Kiểu nhà ống phổ biến ở các đô thị Việt Nam có đặc điểm chiều cao so với chiều rộng bất lợi trong động đất. Nếu sống trong nhà ống nhiều tầng:
- Phòng ngủ và khu vực sinh hoạt chính nên ở tầng thấp hơn nếu có thể.
- Xác định rõ cầu thang thoát hiểm và đảm bảo không bị chặn bởi đồ vật.
- Không để xe máy ở lối thoát hiểm.
Khu Vực Miền Núi Và Nguy Cơ Sạt Lở
Tại các tỉnh miền núi Tây Bắc và Tây Nguyên, động đất thường đi kèm nguy cơ sạt lở đất, đặc biệt trong mùa mưa. Người dân ở vùng núi cần:
- Biết các dấu hiệu cảnh báo sạt lở: tiếng nổ từ trong đồi, nước suối đột ngột đục hoặc cạn, cây cối nghiêng bất thường.
- Không trú ẩn gần chân đồi hoặc taluy sau động đất.
- Tuân theo hướng dẫn sơ tán của chính quyền địa phương.
Nguồn Tham Khảo Và Thông Tin Chính Thức
- Cục Phòng chống Thiên tai – Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (MARD): phongchongthientai.mard.gov.vn – Cổng thông tin chính thức về phòng chống thiên tai tại Việt Nam.
- Viện Vật lý Địa cầu – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam: Cơ quan theo dõi và công bố số liệu động đất trên toàn quốc.
- Ban Chỉ đạo Phòng chống Thiên tai (PCTT) Quốc gia: Đầu mối điều phối ứng phó thiên tai cấp quốc gia, phối hợp với UNDP và các tổ chức quốc tế.
- Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) – Kênh VOV1: Kênh thông tin thiên tai chính thức trong và sau thảm họa.
- Quyết định số 379/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Chiến lược quốc gia về phòng chống thiên tai đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Sự chuẩn bị không phải là biểu hiện của nỗi sợ hãi – đó là sự tôn trọng bản thân và người thân của bạn. Một gia đình hiểu rõ cách ứng phó với động đất sẽ có thể giúp đỡ không chỉ chính họ mà còn cả cộng đồng xung quanh trong những thời điểm khó khăn nhất.
コメント