Sơ Cứu Cơ Bản Khi Thiên Tai: Thứ Tự Hành Động Mọi Người Cần Biết

Trong hầu hết các tình huống khẩn cấp, người có mặt đầu tiên bên cạnh nạn nhân không phải là nhân viên y tế. Đó là người thân, hàng xóm, hoặc một người lạ tình cờ đi ngang qua. Khoảng thời gian từ lúc tai nạn xảy ra đến khi lực lượng cấp cứu tới nơi — vài phút ngắn ngủi ấy — thường quyết định kết quả cuối cùng.

Trong điều kiện thiên tai, khoảng thời gian đó còn dài hơn nhiều. Đường ngập, cầu bị chia cắt, điện thoại mất sóng, xe cứu thương không tiếp cận được. Khi bão đổ bộ hoặc lũ về, một tai nạn bình thường có thể trở thành tình huống mà gia đình phải tự xử lý trong hàng giờ.

Bài viết này không thay thế một khóa huấn luyện sơ cứu thực hành. Nhưng nó giúp bạn nắm được điều quan trọng nhất: thứ tự hành động. Trong thực tế ứng cứu, sai lầm phổ biến nhất không phải là làm sai kỹ thuật, mà là làm đúng việc nhưng sai thứ tự.

Nguyên tắc đầu tiên: An toàn của bạn trước

Điều này nghe có vẻ lạnh lùng, nhưng đây là nguyên tắc được đặt lên hàng đầu trong mọi hệ thống cấp cứu trên thế giới, vì một lý do rất thực tế: người cứu hộ bị nạn sẽ trở thành nạn nhân thứ hai, và không còn ai giúp được ai.

Trước khi tiếp cận người bị nạn, hãy dừng lại vài giây và quan sát:

• Nước chảy xiết: không lội xuống. Dòng nước chỉ sâu đến đầu gối cũng đủ làm mất thăng bằng một người trưởng thành.
• Dây điện đứt, thiết bị điện ngập nước: không chạm vào nạn nhân cho tới khi chắc chắn đã ngắt nguồn điện.
• Công trình hư hại, tường nứt, mái sụp: nguy cơ sập tiếp diễn sau dư chấn.
• Mùi gas, khói: rời khỏi khu vực và cảnh báo người khác trước.
• Bùn, đất đá trên sườn dốc: sạt lở thường xảy ra nhiều lần liên tiếp.

Riêng với nước lũ, xin nhắc lại điều đã nêu trong bài nước lũ vào nhà: 10 phút đầu bạn làm gì — dòng nước đục che khuất hố sâu, nắp cống mở và vật sắc nhọn, nên không thể đánh giá độ an toàn bằng mắt.

Nếu hiện trường không an toàn, việc cần làm là gọi hỗ trợ và giữ người khác tránh xa — chứ không phải lao vào. Đây là quyết định khó khăn về mặt cảm xúc, nhưng nó là lựa chọn giữ được nhiều mạng người nhất.

Thứ tự đánh giá: Ý thức, hô hấp, chảy máu

Khi hiện trường đã an toàn, hãy đánh giá theo thứ tự cố định. Thứ tự này quan trọng vì nó phản ánh mức độ nhanh chóng gây tử vong của từng vấn đề.

Bước 1 — Kiểm tra ý thức. Gọi to và vỗ nhẹ vào vai nạn nhân. Nếu có phản ứng, nạn nhân còn tỉnh; hãy hỏi họ đau ở đâu. Nếu không có phản ứng, chuyển ngay sang bước tiếp theo và đồng thời nhờ người khác gọi cấp cứu.

Bước 2 — Kiểm tra hô hấp. Quan sát lồng ngực trong khoảng 10 giây: có nhô lên hạ xuống không? Có nghe thấy tiếng thở không? Lưu ý rằng ngay sau khi ngừng tim, nạn nhân có thể có những nhịp thở ngáp bất thường, ngắt quãng — đây không phải là thở bình thường và cần xử trí như trường hợp ngừng thở.

Bước 3 — Kiểm tra chảy máu nghiêm trọng. Nhanh chóng nhìn khắp cơ thể, kể cả phần lưng và dưới lớp quần áo. Máu chảy thành tia hoặc thấm ướt nhanh quần áo là tình huống cần xử lý ngay.

Ba bước này chỉ mất chưa đến một phút, nhưng chúng cho bạn biết cần làm gì tiếp theo.

Khi nạn nhân không thở: Ép tim ngoài lồng ngực

Nếu nạn nhân bất tỉnh và không thở bình thường, cần bắt đầu ép tim ngay lập tức.

Điểm ép là giữa lồng ngực, trên xương ức. Đặt gốc bàn tay lên vị trí này, bàn tay còn lại chồng lên trên, các ngón tay đan vào nhau. Giữ hai tay thẳng, dùng trọng lượng phần thân trên để ép xuống — không dùng sức cánh tay, vì bạn sẽ kiệt sức rất nhanh.

Các điểm cần lưu ý:

• Ép mạnh và sâu. Ở người lớn, độ sâu khoảng 5–6 cm. Nhiều người ép quá nhẹ vì sợ làm đau nạn nhân.
• Ép nhanh. Khoảng 100–120 lần mỗi phút. Nhịp của bài hát “Stayin’ Alive” thường được dùng làm mốc tham chiếu trong huấn luyện.
• Cho lồng ngực nảy lên hoàn toàn sau mỗi lần ép, nhưng không nhấc tay rời khỏi ngực.
• Hạn chế gián đoạn. Mỗi lần dừng lại, dòng máu tới não giảm xuống.
• Thay phiên nhau mỗi 2 phút nếu có nhiều người. Chất lượng ép giảm rõ rệt khi người ép mệt.

Nếu bạn chưa được huấn luyện hoặc không muốn thổi ngạt, chỉ ép tim liên tục vẫn tốt hơn nhiều so với không làm gì. Đây là khuyến cáo được các tổ chức cấp cứu quốc tế nhấn mạnh, chính vì nhiều người ngần ngại không dám hành động.

Tiếp tục ép cho đến khi nạn nhân có dấu hiệu tỉnh lại, cho đến khi nhân viên y tế đến, hoặc cho đến khi bạn không thể tiếp tục được nữa.

Cầm máu: Ép trực tiếp là biện pháp chính

Với vết thương chảy máu nhiều, nguyên tắc cơ bản là ép trực tiếp lên vết thương.

Cách làm:

1. Đặt một miếng vải sạch, gạc, hoặc quần áo lên vết thương.
2. Ép mạnh và giữ liên tục bằng lòng bàn tay. Không nhấc lên để xem đã cầm chưa — việc này phá vỡ cục máu đông đang hình thành.
3. Nếu máu thấm qua, đắp thêm lớp mới lên trên, không gỡ lớp cũ ra.
4. Nếu có thể, nâng cao phần chi bị thương hơn mức tim.
5. Giữ ép cho đến khi có hỗ trợ y tế.

Nếu có găng tay dùng một lần, hãy đeo. Nếu không có, một túi ni lông sạch cũng tạo được lớp ngăn cách giữa tay bạn và máu của nạn nhân.

Về garô (dây thắt cầm máu): đây là biện pháp dành cho tình huống chảy máu ồ ạt ở tay hoặc chân mà ép trực tiếp không kiểm soát được, và cần được thực hiện bởi người đã qua huấn luyện. Nếu buộc phải dùng trong hoàn cảnh không có lựa chọn khác, hãy ghi lại thời điểm đặt garô và thông báo cho nhân viên y tế ngay khi họ đến. Không tự ý nới lỏng.

Với vật lạ đâm xuyên — mảnh kính, thanh kim loại, cành cây — không rút ra. Vật đó có thể đang chèn giữ mạch máu. Cố định xung quanh và chờ hỗ trợ y tế.

Nghi ngờ gãy xương: Cố định, không nắn chỉnh

Sau bão lũ và động đất, chấn thương do ngã, do vật rơi, hoặc do di chuyển trên nền trơn trượt rất phổ biến.

Nguyên tắc là cố định ở tư thế tìm thấy, không cố nắn cho thẳng. Việc nắn chỉnh có thể gây tổn thương mạch máu và thần kinh xung quanh.

Cách xử trí cơ bản:

• Dùng vật cứng có sẵn — bìa cứng gấp lại, tạp chí cuộn, thanh gỗ — đặt dọc theo chi bị thương.
• Buộc cố định ở phía trên và phía dưới vị trí nghi gãy, không buộc trực tiếp lên chỗ đau.
• Buộc đủ chặt để giữ yên nhưng không làm cản trở tuần hoàn. Kiểm tra đầu ngón tay hoặc ngón chân: nếu tím tái, lạnh, hoặc mất cảm giác, hãy nới lỏng.
• Chườm lạnh gián tiếp qua lớp vải có thể giúp giảm sưng.

Trường hợp nghi ngờ chấn thương cột sống hoặc đầu — không di chuyển nạn nhân trừ khi hiện trường có nguy hiểm trực tiếp như hỏa hoạn hoặc nước đang dâng. Nếu buộc phải di chuyển, giữ đầu, cổ và thân người thẳng hàng, và cần nhiều người phối hợp.

Bộ dụng cụ sơ cứu và việc gọi hỗ trợ

Một bộ sơ cứu gia đình không cần phức tạp. Những thứ thực sự hữu ích:

• Gạc vô trùng và băng cuộn với nhiều kích cỡ
• Băng dính y tế
• Găng tay dùng một lần
• Kéo và nhíp
• Dung dịch sát khuẩn
• Băng tam giác (dùng làm dây treo tay, cố định, hoặc cầm máu)
• Đèn pin nhỏ
• Danh sách thuốc đang dùng và tình trạng bệnh của từng thành viên, ghi trên giấy

Mục cuối cùng thường bị bỏ qua nhưng lại rất giá trị. Khi nhân viên y tế đến, thông tin về bệnh nền, dị ứng thuốc và thuốc đang dùng giúp họ ra quyết định nhanh hơn. Xem thêm hướng dẫn của chúng tôi về chuẩn bị y tế khi thiên tai.

Khi gọi cấp cứu, hãy nói ngắn gọn và theo thứ tự: vị trí chính xác, chuyện gì đã xảy ra, số người bị nạn, tình trạng ý thức và hô hấp, số điện thoại liên lạc. Nếu mạng di động chập chờn, tin nhắn SMS đôi khi gửi được trong khi cuộc gọi thất bại. Về các phương án liên lạc khi mất sóng, xem 3 tín hiệu – 3 hành động khi mắc kẹt trong nhà.

Điểm quyết định trong thực tế

Có nên di chuyển nạn nhân không? Mặc định là không. Chỉ di chuyển khi ở lại nguy hiểm hơn — hỏa hoạn, nước dâng, nguy cơ sập. Trong mọi trường hợp khác, ổn định tại chỗ và chờ hỗ trợ chuyên nghiệp là lựa chọn an toàn hơn.

Tôi không chắc mình làm đúng, có nên làm không? Với nạn nhân ngừng thở, hành động không hoàn hảo vẫn tốt hơn không hành động. Với chấn thương cột sống và vết thương có vật đâm xuyên, không hành động lại là lựa chọn đúng. Nguyên tắc phân biệt: vấn đề đe dọa tính mạng ngay lập tức thì phải can thiệp; vấn đề có thể xấu đi do thao tác sai thì chờ chuyên môn.

Nhiều người bị nạn cùng lúc thì ưu tiên ai? Người không thở hoặc chảy máu ồ ạt được ưu tiên trước, vì đây là những vấn đề gây tử vong trong vài phút. Người kêu la lớn thường không phải người nguy kịch nhất — người im lặng mới đáng lo.

Khi nào cần đưa đi khám dù vết thương trông nhẹ? Vết thương tiếp xúc với nước lũ bẩn, vết thương sâu, vết thương do vật kim loại gỉ, và mọi chấn thương vùng đầu kèm theo lú lẫn, nôn, hoặc buồn ngủ bất thường. Bài viết này không đưa ra chẩn đoán y khoa — khi nghi ngờ, hãy tìm đến cơ sở y tế.

Hành động hôm nay

Thứ nhất, kiểm tra bộ sơ cứu của gia đình. Xem hạn sử dụng, bổ sung găng tay nếu thiếu. Nếu chưa có bộ nào, hãy chuẩn bị một hộp đơn giản trong tuần này.

Thứ hai, viết ra giấy danh sách bệnh nền, dị ứng và thuốc của từng thành viên. Đặt một bản trong bộ sơ cứu, một bản trong túi đi sơ tán.

Thứ ba, tìm hiểu khóa huấn luyện sơ cứu gần nơi bạn sống. Hội Chữ thập đỏ Việt Nam và nhiều cơ sở y tế địa phương tổ chức các khóa ngắn. Một buổi thực hành ép tim trên mô hình mang lại nhiều hơn hẳn so với đọc mười bài viết — bao gồm cả bài này.

Kết luận

Sơ cứu trong thiên tai không đòi hỏi bạn trở thành chuyên gia y tế. Nó đòi hỏi bạn nhớ được thứ tự: bảo đảm an toàn cho chính mình, kiểm tra ý thức và hô hấp, xử lý chảy máu nghiêm trọng, rồi cố định chấn thương và chờ hỗ trợ.

Điều khiến người ta không hành động thường không phải là thiếu kiến thức, mà là sợ làm sai. Hiểu rõ ranh giới giữa “phải can thiệp ngay” và “chờ chuyên môn” sẽ giúp bạn vượt qua khoảnh khắc do dự đó.

Khi bão lũ chia cắt đường sá, gia đình bạn có thể là lực lượng cấp cứu duy nhất trong nhiều giờ. Chuẩn bị hôm nay chính là chuẩn bị cho khoảng thời gian ấy.

Nguồn thông tin chính thức

• Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia — thông tin dự báo bão, mưa lũ và cảnh báo thiên tai
• Hội Chữ thập đỏ Việt Nam — huấn luyện sơ cứu và hoạt động cứu trợ nhân đạo
• Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai — hướng dẫn phòng chống thiên tai cấp quốc gia

Bài viết cung cấp thông tin tham khảo chung về phòng chống thiên tai, không thay thế huấn luyện sơ cứu thực hành hay tư vấn y tế chuyên môn. Trong tình huống khẩn cấp, hãy gọi 115 và làm theo hướng dẫn của cơ quan chức năng địa phương.