Phòng Ngừa Say Nắng Khi Mất Điện: Dấu Hiệu, Cách Làm Mát và Khi Nào Gọi 115

Bão đi qua, mái nhà còn nguyên, cả gia đình an toàn. Nhưng điện mất ba ngày, quạt không chạy, và nhiệt độ trong nhà lên tới 38 độ. Đây chính là giai đoạn mà nhiều trường hợp cấp cứu xảy ra — không phải trong lúc bão, mà trong những ngày nóng bức sau đó.

Bài viết này hướng dẫn cách phòng ngừa say nắng, say nóng khi mất điện hoặc trong hoàn cảnh thiên tai: cách nhận biết dấu hiệu sớm, cách làm mát cơ thể khi không có điều hòa hay quạt, cách uống nước đúng, và quan trọng nhất — khi nào phải gọi cấp cứu ngay lập tức.

Vì sao mất điện lại nguy hiểm đến vậy trong mùa nóng

Cơ thể người hạ nhiệt chủ yếu bằng cách tiết mồ hôi và để mồ hôi bay hơi. Quá trình này cần hai điều kiện: đủ nước trong cơ thể, và không khí xung quanh phải đủ khô để mồ hôi bay hơi được.

Khi mất điện trong mùa mưa bão ở Việt Nam, cả hai điều kiện đều bị phá vỡ. Độ ẩm sau bão thường rất cao, khiến mồ hôi không bay hơi mà chỉ đọng lại trên da — cơ thể tiết mồ hôi nhưng không hạ được nhiệt. Đồng thời, nguồn nước sinh hoạt có thể bị gián đoạn, khiến người ta uống ít đi vì lo tiết kiệm.

Trong công tác ứng phó khẩn cấp, mô hình này lặp lại rất đều: số ca liên quan đến nắng nóng thường tăng vào ngày thứ hai và thứ ba sau sự cố, chứ không phải ngày đầu tiên. Ngày đầu, mọi người còn tỉnh táo, còn lo dọn dẹp. Đến ngày thứ hai, cơ thể đã mất nước tích lũy, giấc ngủ kém vì nóng, và sức chịu đựng giảm mạnh.

Một yếu tố nữa ít người để ý: khi nhà vệ sinh không dùng được, nhiều người — đặc biệt là phụ nữ và người cao tuổi — chủ động uống ít nước để hạn chế phải đi vệ sinh. Đây là nguyên nhân gián tiếp nhưng rất phổ biến dẫn đến mất nước nghiêm trọng. Việc chuẩn bị nhà vệ sinh khẩn cấp khi mất nước vì vậy liên quan trực tiếp đến việc phòng chống say nóng.

Phân biệt kiệt sức vì nóng và say nắng: ranh giới quyết định

Đây là phần quan trọng nhất của bài viết. Hai tình trạng này nghe giống nhau nhưng cách xử lý hoàn toàn khác.

Kiệt sức vì nóng (heat exhaustion) — tình trạng cảnh báo, có thể xử lý tại chỗ:

• Vã mồ hôi nhiều, da lạnh và ẩm, tái nhợt
• Mệt mỏi, chóng mặt, đau đầu
• Buồn nôn hoặc nôn
• Chuột rút ở chân hoặc bụng
• Mạch nhanh nhưng yếu
• Người bệnh vẫn tỉnh táo, vẫn trả lời được câu hỏi

Say nắng / sốc nhiệt (heat stroke) — cấp cứu y tế, đe dọa tính mạng:

• Da nóng, đỏ, và thường KHÔ — ngừng đổ mồ hôi (đây là dấu hiệu nguy hiểm nhất)
• Thân nhiệt rất cao
• Lú lẫn, nói lảm nhảm, không nhận ra người thân, hành vi bất thường
• Co giật hoặc bất tỉnh
• Thở nhanh, mạch nhanh và mạnh

Điểm phân biệt dễ nhớ nhất: hãy để ý trạng thái ý thức và việc ngừng đổ mồ hôi. Nếu người đó bắt đầu nói những câu không hợp lý, hoặc da nóng mà khô, đó không còn là chuyện nghỉ ngơi uống nước nữa — đó là cấp cứu.

Trong tình huống thực tế, người nhà thường nhầm lú lẫn với “mệt quá nên nói lung tung”. Đây là hiểu lầm khiến thời gian vàng bị bỏ lỡ. Với sốc nhiệt, mỗi phút chậm trễ đều làm tăng nguy cơ tổn thương não và các cơ quan nội tạng.

Xử trí ngay tại chỗ

Với kiệt sức vì nóng:

1. Đưa người bệnh vào nơi mát nhất có thể — bóng râm, tầng trệt, nơi có gió lùa
2. Nới lỏng hoặc cởi bớt quần áo
3. Làm mát bằng khăn ướt đặt ở cổ, nách và bẹn — đây là những vị trí có mạch máu lớn gần bề mặt da, làm mát ở đây hiệu quả hơn nhiều so với lau toàn thân
4. Quạt tay hoặc dùng bìa cứng quạt để tăng bay hơi
5. Cho uống nước từng ngụm nhỏ, liên tục — không uống ừng ực một lúc vì dễ gây nôn
6. Theo dõi trong 30 phút. Nếu không cải thiện hoặc xấu đi, gọi cấp cứu 115

Với say nắng / sốc nhiệt — gọi 115 NGAY, rồi làm mát trong lúc chờ:

1. Gọi cấp cứu 115 trước tiên, không chờ xem có đỡ không
2. Chuyển vào nơi mát, cởi bớt quần áo
3. Làm mát tích cực: dội hoặc lau nước mát khắp người, đặt khăn ướt hoặc túi đá (bọc vải, không áp trực tiếp lên da) ở cổ, nách, bẹn
4. Quạt liên tục để tăng bay hơi
5. KHÔNG cho người bất tỉnh hoặc lú lẫn uống bất cứ thứ gì — nguy cơ sặc vào phổi
6. Nếu bất tỉnh và còn thở, đặt nằm nghiêng an toàn
7. Tiếp tục làm mát cho đến khi có nhân viên y tế

Các kỹ năng nền tảng khác trong tình huống khẩn cấp có trong bài Sơ cứu cơ bản trong thiên tai.

Làm mát khi không có điện: những cách thực sự hiệu quả

Không có quạt, không có điều hòa. Đây là những biện pháp có tác dụng thật, xếp theo mức độ hiệu quả.

• Khăn ướt ở cổ, cổ tay, mắt cá chân. Làm mát máu chảy qua các vị trí này giúp hạ nhiệt toàn thân. Hiệu quả hơn nhiều so với lau mặt.
• Ngâm chân trong chậu nước mát. Đơn giản, dùng ít nước, và duy trì được lâu. Rất phù hợp với người cao tuổi.
• Xịt nước dạng phun sương lên da rồi quạt tay. Kết hợp nước và luồng gió tạo bay hơi — nguyên lý giống mồ hôi nhưng chủ động hơn.
• Mặc quần áo cotton rộng, sáng màu. Vải tối màu hấp thụ nhiệt, vải bó cản bay hơi.
• Tận dụng tầng trệt và nền gạch. Không khí nóng bốc lên cao; tầng trên luôn nóng hơn. Nằm nghỉ ở tầng trệt tạo khác biệt rõ rệt.
• Che nắng phía ngoài cửa sổ, không phải phía trong. Rèm bên trong chặn ánh sáng nhưng nhiệt đã vào nhà rồi. Bạt, tấm che, hoặc thậm chí chăn treo bên ngoài hiệu quả hơn nhiều.
• Mở cửa tạo gió lùa vào ban đêm, đóng kín vào ban ngày. Nhiều gia đình làm ngược lại.

Nếu bạn có pin dự phòng hoặc quạt tích điện, hãy dùng có kế hoạch: ưu tiên thời điểm nóng nhất (khoảng 13h–16h) và ưu tiên người có nguy cơ cao, thay vì bật liên tục cho đến khi hết pin.

Uống nước đúng cách: không chỉ là uống nhiều

Khi đổ mồ hôi nhiều, cơ thể mất cả nước lẫn muối khoáng. Uống thật nhiều nước lọc mà không bù muối có thể gây chuột rút và trong trường hợp nặng là hạ natri máu.

• Uống từng ngụm nhỏ, đều đặn — khoảng mỗi 15–20 phút, thay vì uống nhiều một lúc khi đã khát
• Đừng chờ đến khi khát. Cảm giác khát xuất hiện khi cơ thể đã mất nước đáng kể, và ở người cao tuổi cảm giác này còn giảm nhiều hơn
• Bù điện giải bằng oresol pha đúng tỷ lệ ghi trên bao bì, hoặc nước có chút muối. Pha oresol đặc hơn hướng dẫn là sai và có hại, đặc biệt với trẻ nhỏ
• Kiểm tra bằng nước tiểu: màu vàng nhạt là đủ nước; vàng đậm là cần uống thêm
• Hạn chế rượu bia và đồ uống nhiều đường — cả hai đều làm mất nước thêm

Về lượng nước dự trữ và cách bảo quản, xem Cách dự trữ nước và thực phẩm khẩn cấp an toàn. Trong điều kiện nóng, nhu cầu nước tăng đáng kể so với mức tính toán thông thường.

Ai có nguy cơ cao nhất

Không phải ai cũng chịu nóng như nhau. Những nhóm sau cần được theo dõi chủ động, không chờ họ tự nói là mệt.

Người cao tuổi. Khả năng điều hòa thân nhiệt giảm, cảm giác khát giảm, và nhiều người dùng thuốc lợi tiểu hoặc thuốc huyết áp làm tăng nguy cơ. Họ cũng thường ngại làm phiền con cháu nên không nói khi thấy khó chịu. Hãy chủ động hỏi và chủ động mời uống nước.

Trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh. Tỷ lệ diện tích da trên khối lượng cơ thể lớn hơn, mất nước nhanh hơn, và không tự diễn đạt được. Dấu hiệu cần chú ý: ít đi tiểu, khóc không có nước mắt, môi khô, lừ đừ bất thường.

Người mắc bệnh mạn tính — tim mạch, tiểu đường, thận, hoặc đang dùng thuốc hướng thần. Những người này cần được ưu tiên ở nơi mát nhất trong nhà.

Người lao động ngoài trời và người dọn dẹp sau bão. Đây là nhóm hay bị bỏ sót nhất. Dọn dẹp sau lũ là lao động nặng dưới nắng, thường kéo dài nhiều giờ, và người ta thường quên uống nước vì đang tập trung. Hãy đặt lịch nghỉ 15 phút mỗi giờ trong bóng râm — không phải khi thấy mệt, mà theo đồng hồ.

Điểm quyết định: khi nào cần hành động

Các mốc dưới đây mang tính tham khảo chung. Hãy luôn tuân theo hướng dẫn của cơ quan y tế và chính quyền địa phương.

• Gọi 115 ngay khi: người bệnh lú lẫn, nói lảm nhảm, không nhận ra người thân, co giật, bất tỉnh, hoặc da nóng mà khô không đổ mồ hôi
• Đưa đi cơ sở y tế khi: triệu chứng không cải thiện sau 30 phút làm mát và bù nước, hoặc người bệnh nôn liên tục không uống được nước
• Cân nhắc di chuyển cả gia đình đến nơi có điện (nhà người thân, điểm tránh trú công cộng) nếu trong nhà có người cao tuổi, trẻ sơ sinh, hoặc người bệnh mạn tính, và dự báo mất điện kéo dài trong đợt nắng nóng
• Ngừng mọi công việc dọn dẹp ngoài trời nếu bất kỳ ai trong nhóm có dấu hiệu chóng mặt hoặc chuột rút

Nguyên tắc chung khi phân vân về việc di chuyển: quyết định sớm luôn rẻ hơn quyết định muộn. Cách đặt ra ngưỡng quyết định trước khi sự việc xảy ra được trình bày trong bài Quyết định sơ tán: một ngưỡng quyết định giúp bạn không do dự lúc nguy hiểm.

Việc có thể làm hôm nay

1. Đông đá vài chai nước và để sẵn trong tủ lạnh. Khi mất điện, chúng vừa giữ lạnh cho thực phẩm, vừa là nguồn nước mát để chườm và uống.

2. Chuẩn bị một gói oresol và một chiếc khăn bông trong túi khẩn cấp. Hai món rẻ tiền này xử lý được phần lớn các trường hợp kiệt sức vì nóng. Danh sách đầy đủ có trong Túi khẩn cấp cần có gì.

3. Nói với cả nhà hai dấu hiệu cần gọi 115: “nói lảm nhảm” và “da nóng mà khô”. Chỉ cần cả nhà nhớ hai câu này, bạn đã giảm được rủi ro lớn nhất.

Tóm tắt

• Nguy cơ say nóng thường cao nhất vào ngày thứ hai, thứ ba sau khi mất điện, không phải ngày đầu
• Kiệt sức vì nóng: da ẩm, còn tỉnh táo → làm mát và bù nước tại chỗ
• Say nắng/sốc nhiệt: da nóng khô, lú lẫn hoặc bất tỉnh → gọi 115 ngay, làm mát trong lúc chờ
• Không cho người lú lẫn hoặc bất tỉnh uống nước
• Làm mát hiệu quả nhất ở cổ, nách, bẹn — không phải lau mặt
• Uống từng ngụm nhỏ đều đặn, bù điện giải, pha oresol đúng tỷ lệ
• Theo dõi chủ động người cao tuổi, trẻ nhỏ, người bệnh mạn tính và người dọn dẹp ngoài trời
• Che nắng phía ngoài cửa sổ, mở gió ban đêm, đóng kín ban ngày

Thiên tai gây thiệt hại trong vài giờ, nhưng những ngày sau đó mới là lúc sức khỏe gia đình bị thử thách. Một chiếc khăn ướt, một gói oresol, và hai dấu hiệu cần nhớ — đôi khi chỉ cần chừng đó.

Nguồn tham khảo chính thức

• Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia: https://nchmf.gov.vn/
• Cục Quản lý Đê điều và Phòng, chống thiên tai: https://phongchongthientai.mard.gov.vn/
• Hội Chữ thập đỏ Việt Nam: https://redcross.org.vn/

Bài viết cung cấp thông tin phòng ngừa mang tính chung. Với các vấn đề sức khỏe, hãy liên hệ nhân viên y tế hoặc gọi cấp cứu 115. Với quyết định sơ tán và ứng phó thiên tai, hãy tuân theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.