Khi Người Thân Bị Mắc Kẹt: Bạn Sẽ Làm Gì?

Sau trận lũ quét tháng 10 năm 2020 tại Quảng Nam — một trong những đợt thiên tai gây thương vong nặng nề nhất miền Trung trong thập kỷ qua — các báo cáo thực địa ghi nhận một tình huống lặp lại ở nhiều điểm sạt lở: người dân có mặt tại hiện trường trước lực lượng cứu hộ chuyên nghiệp, đứng cách nạn nhân chưa đầy hai mét, nhưng không biết bước đầu tiên là gì. Mái nhà sập do sạt lở, người thân kêu cứu bên trong, và những người xung quanh nhìn nhau. Không ai bước vào — không phải vì không muốn, mà vì không ai biết bước đầu tiên là gì. Đó là khoảng cách thực sự giữa muốn cứu người và có thể cứu người.

Mùa mưa bão ở Việt Nam không có mùa nghỉ. Từ các tỉnh miền Trung hứng lũ quét đến các khu dân cư miền núi phía Bắc — nơi các đợt sạt lở tại Hà Giang và Lai Châu trong những năm gần đây cho thấy thiên tai có thể đến trong đêm mà không có cảnh báo đủ sớm — rủi ro bị mắc kẹt hoặc đứng trước người bị mắc kẹt là hoàn toàn có thực. Lũ lụt có thể đến rất nhanh, và trong nhiều trường hợp, lực lượng tìm kiếm cứu nạn chuyên nghiệp chưa thể tiếp cận ngay. Những phút đầu tiên đó — khi bạn là người duy nhất có mặt — là trọng tâm của toàn bộ hướng dẫn này.

Trước khi tiếp cận: Đánh giá nhanh để không biến mình thành nạn nhân thứ hai

Điều đầu tiên cần làm khi phát hiện người bị mắc kẹt không phải là lao vào — mà là dừng lại quan sát trước khi bước. Đây là kỹ năng mà mọi lực lượng tìm kiếm cứu nạn đều được huấn luyện. Người cứu hộ bị thương trong lúc tiếp cận không an toàn là một trong những tình huống phổ biến nhất và cũng tốn kém nhất trong ứng phó thiên tai.

Xác định ba yếu tố trước khi bước: Khu vực này còn đang di chuyển không? (đất sạt, tường nứt tiếp, dòng nước chảy mạnh) — Tôi có thể ra ngoài bằng cách nào nếu mọi thứ xấu đi? — Người bị nạn đang phản ứng không, họ có tỉnh táo không? Nếu câu trả lời cho câu đầu là “có”, và bạn không có thiết bị bảo hộ, hãy gọi to để người bị nạn biết có người đang tìm họ, rồi lùi ra và gọi ngay lực lượng cứu hộ.

• Đất sạt lở: Không tiến vào vùng đất còn đang trượt hoặc chưa ổn định. Tiếp cận từ phía trên hoặc sang ngang, tránh hướng có thể bị cuốn theo.
• Công trình sập: Nghe tiếng rắc, rạn nứt tiếp — đó là dấu hiệu kết cấu chưa ổn định. Gọi to, đừng vào.
• Ngập lụt: Nước chảy ngang qua eo người lớn có thể đánh ngã. Nước đục không nhìn thấy đáy ẩn chứa dòng chảy mạnh hơn bề mặt nhiều lần.

Chỉ khi môi trường tương đối ổn định, bạn mới bắt đầu tiếp cận. Quy tắc đơn giản: nếu bạn không chắc về an toàn của chính mình, giá trị lớn nhất bạn có thể tạo ra là gọi cứu hộ và hướng dẫn họ từ xa.

Những giây đầu tiên bên cạnh người bị nạn — sơ cứu khi chưa có thiết bị

Sau khi tiếp cận được, ưu tiên đầu tiên là xác định tình trạng ý thức. Gọi to tên hoặc kêu “Anh/Chị có nghe thấy không?” — nếu không phản hồi, gõ nhẹ vào vai. Đừng lắc đầu hoặc cổ, đặc biệt nếu có nghi ngờ chấn thương cột sống (người ngã cao, bị đất vùi, hoặc bị vật nặng đè).

Nếu người bị nạn bất tỉnh nhưng vẫn thở: đặt họ ở tư thế hồi phục — nghiêng sang một bên, miệng hướng xuống để tránh tắc đường thở nếu họ nôn. Nếu bạn nghi ngờ chấn thương cột sống, giữ họ yên tĩnh tuyệt đối và chỉ xoay đầu nhẹ sang một bên nếu họ bắt đầu nôn.

• Đường thở: Kiểm tra xem miệng có vật lạ, bùn đất, máu không. Dùng ngón tay (quấn vải nếu có) lấy ra nhẹ nhàng.
• Hô hấp: Quan sát ngực có phập phồng không, áp tai gần miệng nghe hơi thở trong 10 giây.
• Chảy máu nặng: Dùng vải sạch nhất có trong tay ép trực tiếp lên vết thương. Giữ nguyên áp lực — đừng nhấc ra để kiểm tra. Nếu máu thấm qua, thêm lớp vải lên trên, không bỏ lớp cũ.
• Gãy xương: Không cố nắn lại. Nếu cần di chuyển người bị nạn, cố định vùng gãy bằng cách buộc nẹp tạm (cành cây, thanh gỗ) hai đầu trên và dưới vị trí gãy.

Hội Chữ thập đỏ Việt Nam cung cấp hướng dẫn sơ cứu cơ bản phù hợp với điều kiện Việt Nam — tham khảo tại Hội Chữ thập đỏ Việt Nam. Nếu gia đình bạn chưa từng tham gia khóa sơ cứu nào, đây là lộ trình tốt nhất để bắt đầu.

Sai lầm phổ biến nhất: Kéo người ra khỏi đống đổ nát khi chưa cần thiết

Đây là điều nhiều người làm ngay lập tức vì cảm giác “phải làm gì đó” — và đó chính xác là lúc gây thêm tổn thương. Di chuyển người bị nạn không đúng cách sau sạt lở hoặc công trình sập có thể làm tổn thương tủy sống không thể phục hồi. Hành động này chỉ nên thực hiện khi môi trường xung quanh đang tiếp tục gây nguy hiểm trực tiếp — lửa, ngập nước đang dâng lên, hoặc công trình tiếp tục sập.

Nếu người bị nạn đang nói chuyện được, đang tỉnh táo, và không có nguy hiểm tức thì — giữ họ yên và chờ lực lượng tìm kiếm cứu nạn chuyên nghiệp. Nhiệm vụ của bạn lúc này là giữ họ tỉnh táo (nói chuyện liên tục), kiểm soát chảy máu nếu có, và cung cấp thông tin vị trí chính xác cho lực lượng cứu hộ.

Nếu buộc phải di chuyển, quy tắc cơ bản là giữ đầu-cổ-thân thẳng hàng. Hai người: một người giữ đầu và cổ bất động, một người nâng thân và chân. Không bao giờ kéo từ tay hoặc chân khi không biết chắc tình trạng xương.

Thông tin và phối hợp: Điều thực sự quyết định kết quả

Trong các đợt ứng phó thiên tai tại miền Trung và Tây Bắc, vấn đề lớn nhất ở các điểm tập trung sơ tán thường không phải là thiếu hàng hóa — mà là không ai có đủ thông tin. Tin đồn lan nhanh hơn thực tế, người dân quyết định dựa trên mảnh ghép không đầy đủ, và nguồn lực đến không đúng chỗ. Điều tương tự xảy ra ngay tại hiện trường: người có mặt đầu tiên thường không biết lực lượng cứu hộ đang ở đâu, và lực lượng cứu hộ không biết có bao nhiêu người bị nạn, ở vị trí nào.

Ngay khi phát hiện người bị mắc kẹt, làm đồng thời hai việc: một người ở lại cạnh nạn nhân, một người gọi cấp cứu và cung cấp thông tin vị trí cụ thể. Nếu chỉ có một mình, gọi điện trước trong khi tiếp cận nếu an toàn.

Khi gọi cấp cứu hoặc lực lượng tìm kiếm cứu nạn, cung cấp theo thứ tự:

• Vị trí: Địa chỉ hoặc mốc gần nhất (cây cầu, tên đường, số nhà)
• Số lượng người bị nạn (ước tính nếu chưa rõ)
• Tình trạng rõ nhất: Bất tỉnh / tỉnh táo / chảy máu / bị vùi
• Điều kiện tiếp cận: Đường có ngập không, có thể vào bằng xe không

Đừng cúp máy trước khi người nhận yêu cầu. Họ có thể cần hỏi thêm. Theo dõi diễn biến thời tiết thực tế theo Tổng cục Khí tượng Thủy văn Quốc gia để biết khi nào điều kiện đủ an toàn cho lực lượng cứu hộ tiếp cận.

Khi có trẻ em, người cao tuổi, hoặc người có hạn chế vận động trong khu vực bị nạn

Nhóm người dễ bị tổn thương nhất trong tình huống mắc kẹt không phải là những người kêu to nhất — mà là những người không thể kêu. Trẻ nhỏ có thể nín lặng vì sợ hoặc vì đường thở bị ảnh hưởng. Người cao tuổi có thể không đủ sức để phát ra tiếng kêu liên tục. Theo số liệu thống kê thiệt hại do thiên tai tại Việt Nam được Tổng cục Phòng chống thiên tai công bố, người cao tuổi và trẻ em dưới 15 tuổi chiếm tỷ lệ cao bất cân xứng trong tổng số ca tử vong do lũ lụt và sạt lở đất so với dân số chung — phản ánh khả năng tự di chuyển và phản ứng hạn chế của hai nhóm này khi thiên tai xảy ra đột ngột.

Khi tìm kiếm trong khu vực bị ảnh hưởng, hãy gõ vào tường hoặc bề mặt cứng ba nhịp và lắng nghe — đây là tín hiệu tìm kiếm được Cục Cứu hộ – Cứu nạn (thuộc Bộ Quốc phòng) khuyến nghị sử dụng trong các tình huống tìm kiếm người bị vùi lấp. Lặp lại và di chuyển từng phần khu vực một cách có hệ thống, không chạy lung tung.

Với trẻ em bị mắc kẹt: nói chuyện bình tĩnh, dùng tên của trẻ, và hỏi trẻ đang ở đâu thay vì yêu cầu trẻ ra ngoài ngay. Trẻ thường nằm im hoặc trốn vào góc khi hoảng sợ. Với người cao tuổi hoặc người có hạn chế vận động: cần thêm người hỗ trợ di chuyển và ưu tiên kiểm tra các vị trí cố định như phòng ngủ, phòng vệ sinh — nơi họ có thể không tự di chuyển được khi thiên tai đến nhanh.

Nếu gia đình bạn có thành viên cao tuổi hoặc cần hỗ trợ đặc biệt, việc lên kế hoạch trước là không thể thiếu. Tham khảo thêm về kế hoạch liên lạc gia đình khi thảm họa xảy ra để xây dựng phương án cụ thể cho từng thành viên.

Quyết định khó nhất: Khi nào chờ cứu hộ, khi nào tự sơ tán ngay

Câu hỏi này không có đáp án duy nhất — nhưng có một nguyên tắc rõ ràng để không bị tê liệt khi cần quyết định: Di chuyển người bị nạn ngay nếu hiện tại nguy hiểm hơn việc di chuyển. Chờ nếu hiện tại đang tương đối ổn định.

Các dấu hiệu buộc phải di chuyển ngay, dù chưa có lực lượng chuyên nghiệp:

• Nước đang dâng và sẽ nhấn chìm vị trí trong vài phút
• Lửa hoặc khói đang tiến gần
• Công trình tiếp tục sập từng phần
• Người bị nạn ngừng thở và cần thực hiện hô hấp nhân tạo ngay

Các dấu hiệu nên giữ nguyên và chờ:

• Người bị nạn tỉnh táo, không có chảy máu nghiêm trọng
• Môi trường không có nguy hiểm tức thì
• Bạn nghi ngờ chấn thương cột sống hoặc gãy xương lớn
• Lực lượng cứu hộ đã được thông báo và đang trên đường đến

Ngày đầu tiên sau một thảm họa lớn, phần lớn mọi người còn trong trạng thái đoàn kết và hành động. Sức ép thực sự thường xuất hiện từ ngày thứ hai — khi nguồn lực bắt đầu thiếu hụt, khi thông tin mâu thuẫn nhau, và khi quyết định cần được đưa ra với ít dữ liệu hơn. Hiểu được điều này giúp bạn không bị bất ngờ và giữ được đầu óc tỉnh táo hơn khi cần nhất.

Việc chuẩn bị vật tư y tế cơ bản tại nhà — bao gồm băng gạc, kéo sạch, găng tay, và thuốc sát trùng — là bước tối thiểu để bạn có thể thực hiện sơ cứu khi không có gì khác trong tay. Một túi sơ cứu nhỏ đặt sẵn gần cửa ra vào, được kiểm tra và thay thế định kỳ, có thể tạo ra sự khác biệt thực sự trong những phút đầu tiên. Xem thêm cách chuẩn bị đúng cách tại bài viết về chuẩn bị y tế khi thảm họa ập đến.

Hành động tối thiểu bạn có thể làm trong 10 phút hôm nay

Không cần mua thêm gì, không cần tham gia khóa học ngay hôm nay. Có một việc cụ thể mà hầu hết mọi người chưa làm — và nó tốn chưa đến 10 phút.

Lưu số điện thoại cứu hộ địa phương vào danh bạ ngay bây giờ. Không phải để nhớ trong đầu — mà lưu thực sự vào điện thoại, với nhãn rõ ràng như “Cứu hộ – PCCC” hoặc “Cứu nạn địa phương”. Số tổng đài cứu hỏa toàn quốc là 114. Số cấp cứu y tế là 115. Ngoài ra, tìm số điện thoại Ban chỉ huy Phòng chống thiên tai cấp xã/phường nơi bạn sống — thường được đăng tại nhà văn hóa thôn, ủy ban nhân dân, hoặc nhóm Zalo khu dân cư.

Sau đó, nhìn quanh nhà một lần và xác định: túi sơ cứu của bạn ở đâu, và ai trong gia đình biết nó ở đó? Nếu không ai trả lời được ngay — đó là điều cần sửa trước tiên. Mọi thành viên từ 10 tuổi trở lên nên biết vị trí của túi sơ cứu và biết một kỹ năng cơ bản nhất: cách ép vết thương chảy máu.

Nếu bạn muốn tiến thêm một bước, kiểm tra và xoay vòng vật tư dự trữ định kỳ — bao gồm cả vật tư trong túi sơ cứu — là thói quen đơn giản nhưng ít gia đình thực hiện đều đặn. Và nếu bạn chưa biết khu phố mình sống có kế hoạch ứng phó thiên tai chưa, đây là lúc tốt để tìm hiểu — bài viết về

Câu hỏi thường gặp