An Toàn Khi Xảy Ra Động Đất: Hướng Dẫn Đầy Đủ Cho Gia Đình Việt

Việt Nam không phải là quốc gia có động đất mạnh thường xuyên như Nhật Bản hay Indonesia. Chính vì vậy, phần lớn gia đình Việt chưa từng nghĩ đến việc phải làm gì khi mặt đất rung chuyển. Nhưng các trận động đất vẫn xảy ra — ở khu vực Tây Bắc, ở Kon Tum và nhiều nơi khác — và điều nguy hiểm nhất trong những tình huống này không phải là cường độ trận động đất, mà là khoảng thời gian vài giây đầu tiên khi không ai biết phải làm gì.

Bài viết này trình bày những điều cơ bản: chuyện gì thực sự gây thương tích khi động đất, phải làm gì trong 10 giây đầu tùy theo nơi bạn đang đứng, xử lý dư chấn ra sao, và những việc chuẩn bị trước mà một gia đình bình thường có thể làm.

Điều gì thực sự gây thương tích khi động đất

Hình ảnh thường thấy trên truyền hình là những tòa nhà đổ sập. Nhưng trong đa số trận động đất, phần lớn thương tích đến từ những nguyên nhân đơn giản hơn nhiều:

• Đồ vật rơi và đổ: tủ, kệ sách, tivi, lò vi sóng, đồ trang trí treo tường.
• Kính vỡ: cửa sổ, cửa kính, gương, bát đĩa. Đây là lý do không nên chạy chân trần.
• Ngã do mất thăng bằng, đặc biệt khi cố gắng di chuyển trong lúc đang rung.
• Chạy ra ngoài quá sớm, ngay lúc gạch, ngói, biển hiệu và kính đang rơi xuống từ trên cao.

Trong công tác ứng phó thảm họa, một điều lặp lại nhiều lần: người bị thương thường không phải vì căn nhà sập, mà vì họ đã di chuyển vào đúng thời điểm không nên di chuyển. Phản xạ tự nhiên là chạy ra cửa. Nhưng chính hành lang, cầu thang và khu vực trước cửa nhà lại là nơi đồ vật rơi xuống nhiều nhất.

Nguyên tắc rút ra rất đơn giản: khi đang rung — hãy hạ thấp và che chắn. Khi đã ngừng rung — mới di chuyển.

10 giây đầu tiên: Cúi xuống – Che chắn – Bám chặt

Nguyên tắc được các cơ quan phòng chống thiên tai trên thế giới khuyến nghị gồm ba bước:

1. Cúi xuống (Dr​op)

Hạ người xuống sàn ngay lập tức, bằng hai tay và đầu gối. Tư thế này giúp bạn không bị hất ngã, đồng thời vẫn có thể bò khi cần.

2. Che chắn (Cover)

Chui xuống gầm bàn chắc chắn. Nếu không có bàn, hãy ngồi sát một bức tường bên trong nhà, tránh xa cửa sổ, và dùng hai tay che gáy và đầu. Che cổ và đầu là ưu tiên cao nhất.

3. Bám chặt (Hold On)

Một tay bám vào chân bàn và di chuyển cùng bàn nếu nó trượt. Bàn chỉ bảo vệ bạn khi bạn còn ở bên dưới nó.

Ba bước này áp dụng cho mọi cường độ. Bạn không cần đánh giá xem trận động đất mạnh hay yếu — bạn không thể biết điều đó trong vài giây đầu, và việc do dự để đánh giá chính là phần nguy hiểm nhất.

Tùy theo nơi bạn đang ở

Trong nhà

Ở nguyên trong nhà. Cúi xuống, che chắn, bám chặt. Không chạy ra ngoài trong lúc đang rung. Không đứng ở khung cửa — quan niệm này đã lỗi thời và không đúng với nhà bê tông hiện đại. Tránh xa cửa kính, tủ cao, và những vật treo trên tường.

Trong bếp

Đây là phòng nguy hiểm nhất trong nhà: dao, nồi nước nóng, bếp gas, tủ đựng bát đĩa. Rời khỏi khu vực bếp và che chắn ở nơi trống hơn. Khóa gas sau khi rung ngừng, không phải trong lúc đang rung.

Trong nhà cao tầng

Không dùng thang máy. Nếu bạn đang ở trong thang máy khi rung bắt đầu, hãy bấm tất cả các nút tầng và ra ngoài ở tầng gần nhất mà cửa mở được. Tòa nhà cao thường dao động lâu hơn và biên độ lớn hơn — điều đó không có nghĩa là nó sắp sập.

Đang ngủ

Ở lại trên giường, nằm sấp và dùng gối che gáy và đầu. Việc di chuyển trong bóng tối, giữa mảnh kính vỡ, nguy hiểm hơn là ở yên. Chuẩn bị trước: để một đôi dép và một đèn pin ngay cạnh giường.

Ngoài trời

Di chuyển ra xa các tòa nhà, cột điện, biển hiệu và tường gạch. Ngồi xuống ở khu vực trống và che đầu. Phần lớn nguy hiểm ngoài trời đến từ những thứ rơi xuống từ mặt tiền các tòa nhà.

Trong xe

Giảm tốc từ từ và dừng ở nơi an toàn, tránh xa cầu, hầm chui, cột điện và biển quảng cáo. Ở lại trong xe cho đến khi ngừng rung, thắt dây an toàn.

Gần bờ biển

Nếu rung lắc mạnh hoặc kéo dài đến mức khó đứng vững, sau khi ngừng rung hãy di chuyển ngay đến nơi cao mà không chờ thông báo. Với động đất gần bờ, chính rung lắc là cảnh báo.

Sau khi ngừng rung: thứ tự các việc cần làm

1. Kiểm tra bản thân, rồi đến người xung quanh. Bạn không thể giúp ai nếu chính mình bị thương mà không biết.
2. Mang giày. Kính vỡ là nguyên nhân thương tích phổ biến nhất trong giai đoạn sau động đất.
3. Kiểm tra mùi gas, đám cháy nhỏ, dây điện đứt. Nếu ngửi thấy mùi gas: không bật công tắc điện, không bật lửa, mở cửa sổ và khóa van gas nếu tiếp cận an toàn.
4. Chuẩn bị tinh thần cho dư chấn. Dư chấn có thể xảy ra sau vài phút, vài giờ hoặc vài ngày. Mỗi lần rung lại, áp dụng lại ba bước.
5. Nghe thông tin chính thức. Radio chạy pin là kênh đáng tin cậy nhất khi mất điện và mất sóng — xem thêm radio khẩn cấp khi mất sóng di động.
6. Nhắn tin ngắn thay vì gọi điện. Mạng thường quá tải ngay sau sự kiện; tin nhắn có khả năng gửi được cao hơn.
7. Chỉ rời khỏi nhà khi có lý do rõ ràng: nhà hư hỏng, có mùi gas không xử lý được, có lệnh sơ tán, hoặc bạn ở vùng ven biển.

Dư chấn: phần mà nhiều người đánh giá thấp

Dư chấn thường yếu hơn trận chính, nhưng lại nguy hiểm theo cách riêng, vì lúc đó công trình đã bị suy yếu và người dân đã quay lại nhà để dọn dẹp hoặc lấy đồ.

Nguyên tắc thực tế trong những ngày sau động đất:

• Không vào lại công trình có vết nứt lớn, cột nghiêng, hoặc cửa không đóng mở được bình thường — đó là dấu hiệu kết cấu đã dịch chuyển.
• Khi phải vào nhà lấy đồ, hãy vào nhanh, có người đứng chờ bên ngoài, và biết trước mình cần lấy gì ở đâu.
• Ngủ với quần áo dài và để giày ngay cạnh giường trong vài đêm đầu.
• Không đứng gần tường gạch, ban công và mái hiên bị hư hại.

Chuẩn bị trước: những việc quan trọng nhất trong nhà

Điều đáng làm nhất không phải là mua thêm đồ, mà là giảm số vật có thể rơi trúng người.

• Cố định tủ cao và kệ sách vào tường. Đây là biện pháp có hiệu quả cao nhất so với chi phí bỏ ra.
• Không đặt vật nặng ở kệ cao, đặc biệt phía trên giường, sofa và bàn ăn.
• Không kê giường ngay dưới cửa sổ hoặc gương lớn.
• Giữ lối thoát thông thoáng. Hành lang chất đầy đồ sẽ trở thành bẫy khi mất điện.
• Chuẩn bị sẵn cạnh giường: đèn pin, dép, còi. Còi giúp bạn được tìm thấy khi không thể kêu to.

Về dự trữ, nguyên tắc chung là đủ dùng ít nhất ba ngày, trong đó nước khoảng 3 lít mỗi người mỗi ngày. Quan trọng hơn số lượng là việc luân chuyển để đồ không hết hạn — xem cách xoay vòng dự trữ khẩn cấp. Riêng thuốc men và hồ sơ y tế cần chuẩn bị riêng, chi tiết ở chuẩn bị y tế khi thiên tai.

Mất điện gần như luôn đi kèm động đất mạnh. Nếu gia đình chưa chuẩn bị cho tình huống này, hãy tham khảo chuẩn bị ứng phó mất điện.

Kế hoạch gia đình: ba câu hỏi cần trả lời trước

Một kế hoạch thực sự hữu ích không cần dài. Nó chỉ cần trả lời ba câu hỏi:

1. Chúng ta gặp nhau ở đâu? Một điểm gần nhà, và một điểm xa hơn nếu cả khu vực phải sơ tán.
2. Ai liên lạc với ai? Chọn một người thân ở tỉnh khác làm đầu mối trung gian, vì cuộc gọi liên tỉnh thường dễ kết nối hơn cuộc gọi nội vùng khi mạng quá tải.
3. Ai chịu trách nhiệm cho ai? Người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật, thú nuôi — mỗi người cần có một người phụ trách được chỉ định rõ.

Viết ba câu trả lời này ra giấy, mỗi người giữ một bản trong ví hoặc cặp sách. Điện thoại có thể hết pin; tờ giấy thì không.

Nếu động đất xảy ra trong giờ làm việc, gia đình sẽ ở những nơi khác nhau. Phần chuẩn bị tại nơi làm việc được trình bày ở chuẩn bị thiên tai tại nơi làm việc. Và nếu ai đó bị mắc kẹt trong nhà, cách phát tín hiệu để được tìm thấy nhanh hơn có ở sống sót khi mắc kẹt trong nhà.

Những hiểu lầm phổ biến

• “Đứng ở khung cửa là an toàn nhất.” Điều này bắt nguồn từ nhà xây bằng gạch mộc thời xưa. Với nhà bê tông hiện nay, khung cửa không chắc chắn hơn phần còn lại và bạn còn có nguy cơ bị cửa đập vào.
• “Phải chạy ra ngoài ngay lập tức.” Chạy ra trong lúc đang rung là lúc nguy hiểm nhất, vì vật liệu đang rơi từ trên cao.
• “Có thể dự báo động đất theo giờ.” Không thể. Bất kỳ thông tin nào nêu giờ và cường độ cụ thể của một trận động đất sắp xảy ra đều không đáng tin.
• “Việt Nam không có động đất nên không cần chuẩn bị.” Những việc chuẩn bị nêu trên — cố định tủ, dự trữ nước, kế hoạch liên lạc — cũng chính là chuẩn bị cho bão, lũ và mất điện, những điều xảy ra hằng năm.

Các điểm quyết định

• Đang rung — có nên chạy không? → Không. Cúi xuống, che chắn, bám chặt.
• Đã ngừng rung — có nên ra ngoài không? → Mang giày trước, kiểm tra mùi gas, rồi mới quyết định.
• Có nên vào lại nhà không? → Không, nếu có vết nứt lớn, cột nghiêng hoặc cửa bị kẹt.
• Ở gần biển? → Rung mạnh hoặc kéo dài thì lên chỗ cao ngay, không chờ thông báo.

Ba việc làm hôm nay

1. Cố định một chiếc tủ cao — chọn cái gần giường ngủ nhất.
2. Đặt một đôi dép và một đèn pin cạnh giường của mỗi thành viên.
3. Viết ra giấy ba câu trả lời: điểm hẹn, người liên lạc trung gian, ai phụ trách ai. Dán một bản lên tủ lạnh.

Kết luận

Động đất không cho thời gian suy nghĩ. Vài giây đầu tiên quyết định phần lớn kết quả, và trong vài giây đó bạn sẽ chỉ làm được những gì cơ thể đã quen.

Vì vậy giá trị của bài viết này không nằm ở lượng thông tin, mà ở việc bạn có tập một lần hay không. Chỉ cần một buổi tối, cả nhà cùng thử cúi xuống – che chắn – bám chặt, rồi cùng đi tìm điểm hẹn. Một lần tập như vậy có giá trị hơn nhiều so với việc đọc lại mười lần.

Bài viết cung cấp thông tin phòng ngừa chung. Khi có thiên tai, hãy tuân theo hướng dẫn của chính quyền địa phương và cơ quan chức năng.

Nguồn tham khảo

• Tổng cục Khí tượng Thủy văn — Trung tâm Dự báo KTTV quốc gia https://nchmf.gov.vn/
• Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai https://phongchongthientai.mard.gov.vn/
• Hội Chữ thập đỏ Việt Nam https://redcross.org.vn/