Chuẩn Bị Đối Phó Bão và Áp Thấp Nhiệt Đới: Làm Gì Trước, Trong và Sau Bão

Việt Nam nằm trên một trong những đường đi bão hoạt động mạnh nhất thế giới. Mỗi năm, trung bình có nhiều cơn bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền, và điểm đổ bộ có thể trải dài từ Quảng Ninh đến Cà Mau. Với nhiều gia đình, đây không phải là chuyện hiếm gặp mà là một phần của nhịp sống hằng năm.

Chính vì quen thuộc mà một rủi ro âm thầm xuất hiện: khi bão trở thành chuyện thường, việc chuẩn bị dễ bị hoãn lại đến phút cuối. Trong công tác ứng phó thiên tai, phần lớn thiệt hại không đến từ việc người dân không biết bão sắp tới — dự báo ở Việt Nam hiện khá tốt và đến sớm. Thiệt hại thường đến từ khoảng cách giữa “biết bão sắp tới” và “đã làm xong những việc cần làm”.

Bài viết này tập trung vào khoảng cách đó: cần làm gì, vào lúc nào, và theo thứ tự ưu tiên nào.

Hiểu Đúng Về Cảnh Báo: Bão Không Phải Là Mối Nguy Duy Nhất

Một quan niệm phổ biến là mức độ nguy hiểm tỉ lệ thuận với cấp gió. Thực tế không hẳn như vậy. Nhiều thiệt hại về người trong các cơn bão ở Việt Nam không đến từ gió, mà từ những hiện tượng đi kèm:

Ngập lụt do mưa lớn. Một cơn bão đã suy yếu thành áp thấp nhiệt đới vẫn có thể gây mưa rất lớn trong thời gian dài. Lượng mưa, chứ không phải cấp gió, thường là yếu tố quyết định mức độ ngập.

Nước dâng do bão. Ở vùng ven biển, mực nước biển dâng cao kết hợp với triều cường có thể gây ngập nhanh hơn nhiều so với mưa. Đây là mối nguy chết người nhất ở các khu vực ven biển thấp.

Sạt lở đất. Ở khu vực miền núi phía Bắc và miền Trung, sạt lở thường xảy ra sau nhiều ngày mưa liên tục — đôi khi sau khi bão đã tan. Nguy hiểm không kết thúc khi gió ngừng thổi.

Lũ quét. Xảy ra rất nhanh, thường vào ban đêm, và có thể tràn về từ khu vực cách xa nơi bạn đứng.

Điều này dẫn đến một nguyên tắc thực tế: hãy đọc cảnh báo theo loại rủi ro ở nơi bạn sống, không chỉ theo cấp bão. Một gia đình ở vùng ven biển, một gia đình ở khu vực trũng đô thị, và một gia đình dưới chân đồi sẽ phải chuẩn bị theo ba cách khác nhau cho cùng một cơn bão.

Bảy Ngày Trước: Những Việc Không Thể Làm Vào Phút Chót

Có những việc chỉ làm được khi cửa hàng còn mở, đường còn thông và bạn còn thời gian. Đây là những việc nên hoàn tất trước mùa mưa bão, không phải khi có tin bão.

• Kiểm tra mái nhà và cửa. Tôn lỏng, ngói vỡ, cửa sổ khép không chặt — đây là những điểm mà gió sẽ khai thác đầu tiên. Gió lùa vào nhà qua một ô cửa bị bung có thể tạo áp lực đủ mạnh để tốc mái.
• Cắt tỉa cây quanh nhà. Cành mục và cây nghiêng gần đường dây điện là nguyên nhân phổ biến gây mất điện kéo dài và tai nạn.
• Khơi thông rãnh thoát nước và máng xối. Rác và lá cây tích tụ khiến nước không thoát kịp, biến mưa lớn thành ngập cục bộ.
• Chuẩn bị dụng cụ chằng chống: dây thừng, bao cát, đinh vít, tấm gỗ hoặc tôn để gia cố cửa.
• Xác định vị trí sơ tán gần nhất và đường đi tới đó — kể cả đường thay thế nếu tuyến chính bị ngập.

Một điểm dễ bị bỏ qua: nếu trong nhà có người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người cần thiết bị y tế dùng điện, hãy báo trước cho tổ dân phố hoặc chính quyền địa phương. Việc này không tốn chi phí nhưng có thể quyết định thứ tự ưu tiên khi lực lượng cứu hộ phải phân bổ nguồn lực hạn chế.

48 Giờ Trước: Chuyển Từ Chuẩn Bị Sang Hành Động

Khi bản tin dự báo đã xác định hướng đi tương đối rõ, đây là lúc thực hiện những việc cụ thể:

1. Chằng chống nhà cửa. Gia cố mái bằng bao cát hoặc dây néo. Che chắn cửa kính lớn. Đưa vào trong nhà mọi vật có thể bị gió cuốn — chậu cây, biển hiệu, đồ đạc ngoài sân.
2. Tích trữ nước sạch. Khoảng 3 lít mỗi người mỗi ngày cho ăn uống, cộng thêm nước sinh hoạt. Hứng đầy xô, chậu, bồn tắm. Nguồn nước máy thường bị gián đoạn hoặc nhiễm bẩn sau ngập.
3. Chuẩn bị thực phẩm không cần nấu cho ít nhất 3 ngày.
4. Sạc đầy mọi thiết bị, kể cả pin dự phòng và đèn pin sạc. Kiểm tra pin dự phòng thật sự còn giữ điện — pin để lâu không dùng thường đã tự xả gần hết.
5. Rút tiền mặt mệnh giá nhỏ. Máy ATM và máy quẹt thẻ đều phụ thuộc vào điện và mạng.
6. Đổ đầy bình xăng xe. Trạm xăng cũng ngừng hoạt động khi mất điện.
7. Đưa giấy tờ quan trọng vào túi chống nước và cất cùng túi khẩn cấp.
8. Di chuyển đồ đạc và thiết bị điện lên cao nếu khu vực có nguy cơ ngập.

Nếu chưa chuẩn bị túi khẩn cấp, hãy sắp xếp theo thứ tự ưu tiên thay vì cố gói mọi thứ cùng lúc. Nguyên tắc luân chuyển đồ dự trữ để không lãng phí được trình bày trong bài xoay vòng dự trữ khẩn cấp: nhập trước xuất trước.

Quyết Định Ở Lại Hay Sơ Tán

Đây là quyết định khó nhất, và cũng là quyết định quan trọng nhất.

Nguyên tắc chung: nếu chính quyền địa phương yêu cầu sơ tán, hãy sơ tán ngay và không chờ đợi thêm. Lệnh sơ tán được ban hành dựa trên dữ liệu về nước dâng, mực nước sông và nguy cơ sạt lở mà một hộ gia đình không thể tự đánh giá từ trong nhà mình.

Ngoài lệnh chính thức, những dấu hiệu sau cho thấy nên chủ động rời đi sớm:

• Nhà ở vùng ven biển thấp hoặc cửa sông, khi có cảnh báo nước dâng
• Nhà nằm dưới chân đồi hoặc sườn dốc, sau nhiều ngày mưa lớn liên tục
• Xuất hiện vết nứt mới trên sườn đồi, cây nghiêng bất thường, hoặc nước suối đột ngột đục và dâng nhanh
• Nhà cấp bốn, nhà tạm, hoặc nhà đã hư hỏng kết cấu từ trước
• Trong nhà có người không thể tự di chuyển nhanh

Điểm mấu chốt về thời điểm: sơ tán phải hoàn tất trước khi gió mạnh lên và trước khi đường bị ngập. Khi nước đã tràn qua đường, việc di chuyển trở nên nguy hiểm hơn nhiều so với ở lại. Rời đi sớm sáu tiếng an toàn hơn rời đi muộn một tiếng.

Nếu nước đã bắt đầu vào nhà và không còn khả năng rời đi an toàn, các bước xử lý trong mười phút đầu được trình bày chi tiết ở bài nước lũ vào nhà: 10 phút đầu làm gì.

Trong Lúc Bão Đổ Bộ

Khi bão đã vào, mọi lựa chọn đều thu hẹp lại. Những nguyên tắc sau đây đơn giản nhưng cứu người:

• Ở phòng trong cùng, tránh xa cửa kính. Kính vỡ do vật thể bay là nguyên nhân thương tích phổ biến.
• Không ra ngoài khi trời bỗng lặng gió. Đây có thể là mắt bão đi qua, và gió sẽ quay trở lại từ hướng ngược lại, thường mạnh hơn. Khoảng lặng này đã khiến nhiều người thiệt mạng vì tưởng bão đã tan.
• Ngắt cầu dao nếu nước bắt đầu vào nhà. Điện và nước là tổ hợp nguy hiểm nhất trong nhà bị ngập.
• Không dùng máy phát điện trong nhà, tầng hầm hay gara kín — kể cả khi đã mở cửa. Khí CO không màu, không mùi và gây tử vong nhanh. Máy phát phải đặt ngoài trời, cách xa cửa sổ và cửa ra vào.
• Không nấu bằng than hoặc bếp gas trong phòng kín thiếu thông gió. Nguyên tắc an toàn khi nấu ăn lúc mất điện được nêu trong bài nấu ăn an toàn khi mất điện.
• Giữ liên lạc bằng tin nhắn, không gọi điện liên tục. Tin nhắn qua được mạng nghẽn dễ hơn và tốn ít pin hơn nhiều.
• Bật radio để nghe thông tin chính thức. Khi mất điện và mất sóng di động, radio là kênh thông tin còn lại. Cách duy trì kênh liên lạc được nói rõ ở bài radio khẩn cấp khi mất sóng di động.

Sau Bão: Giai Đoạn Bị Đánh Giá Thấp Nhất

Trong nhiều thiên tai, số người bị thương sau khi bão tan không hề ít hơn trong lúc bão. Lý do là mọi người ra ngoài dọn dẹp trong khi các mối nguy vẫn còn nguyên.

Những rủi ro chính sau bão:

• Dây điện đứt. Luôn coi mọi dây điện rơi là còn điện. Không lại gần, không dùng vật gì để gạt.
• Nước ngập đọng. Chứa nước thải, hóa chất, mảnh kính, đinh và có thể có động vật. Không lội qua nếu không bắt buộc; nếu buộc phải đi, mang ủng và dùng gậy dò đường phía trước.
• Nguồn nước nhiễm bẩn. Đun sôi hoặc dùng nước đóng chai cho đến khi có thông báo chính thức rằng nước máy đã an toàn.
• Công trình hư hỏng. Không vào lại nhà có dấu hiệu nứt cột, nghiêng, hoặc mái sập một phần cho đến khi được kiểm tra.
• Sạt lở muộn. Đất đã bão hòa nước có thể trượt vài ngày sau khi mưa dứt.

Về mặt sức khỏe, hãy chú ý các bệnh liên quan đến nước sau ngập, và đảm bảo người có bệnh mạn tính không bị gián đoạn thuốc. Việc dự trữ thuốc và hồ sơ y tế gia đình được hướng dẫn tại bài chuẩn bị y tế khi thiên tai.

Chụp ảnh thiệt hại trước khi dọn dẹp, phục vụ cho việc kê khai hỗ trợ hoặc bảo hiểm sau này.

Điểm Quyết Định

Nếu chỉ ghi nhớ vài điều, hãy nhớ những điều sau:

• Mưa và nước dâng nguy hiểm hơn gió đối với phần lớn hộ gia đình. Đọc cảnh báo theo rủi ro ở nơi mình sống.
• Sơ tán sớm, hoặc không sơ tán. Di chuyển khi gió đã mạnh và đường đã ngập nguy hiểm hơn ở lại tại chỗ.
• Khoảng lặng giữa bão không phải là kết thúc. Không ra ngoài cho đến khi có thông báo chính thức.
• Máy phát điện chỉ đặt ngoài trời. Không có ngoại lệ.
• Nguy hiểm sau bão vẫn còn. Dây điện, nước bẩn, công trình hư hỏng, sạt lở muộn.

Đây là những nguyên tắc chung. Khi có chỉ đạo từ chính quyền địa phương, ban chỉ huy phòng chống thiên tai hoặc lực lượng cứu hộ trong lúc xảy ra sự việc, hãy làm theo chỉ đạo đó trước tiên.

Việc Có Thể Làm Hôm Nay

Thứ nhất, xác định rủi ro chính ở nơi bạn sống. Ngập, nước dâng, hay sạt lở? Câu trả lời quyết định bạn cần chuẩn bị theo hướng nào. Hỏi tổ dân phố hoặc tra cứu bản đồ nguy cơ của địa phương.

Thứ hai, kiểm tra đèn pin và pin dự phòng ngay tối nay. Đây là hai thiết bị hay bị phát hiện đã hỏng đúng vào lúc cần nhất.

Thứ ba, thống nhất với gia đình một điểm hẹn và một người liên lạc ở tỉnh khác. Viết ra giấy, để mỗi người mang theo một bản. Khi mạng nghẽn, một cuộc gọi ra tỉnh khác đôi khi lại thông trong khi gọi trong vùng thì không.

Kết Luận

Bão là loại thiên tai hiếm hoi mà chúng ta thường có thời gian chuẩn bị. Dự báo ở Việt Nam đến sớm và ngày càng chính xác hơn. Điều đó có nghĩa là phần lớn thiệt hại về người là có thể phòng tránh — không phải bằng thiết bị đắt tiền, mà bằng việc hành động sớm vài giờ.

Trong ứng phó thiên tai, khác biệt giữa một gia đình an toàn và một gia đình gặp nạn thường không nằm ở việc họ chuẩn bị nhiều đến đâu, mà ở việc họ bắt đầu chuẩn bị vào lúc nào. Danh sách trong bài này không dài, nhưng nó chỉ có tác dụng nếu được thực hiện trước khi bản tin bão xuất hiện — chứ không phải sau đó.

Nguồn Chính Thức

• Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia — bản tin dự báo bão, mưa lớn và cảnh báo lũ
• Cục Quản lý Đê điều và Phòng, chống thiên tai — chỉ đạo và hướng dẫn phòng chống thiên tai
• Hội Chữ thập đỏ Việt Nam — sơ cấp cứu và chuẩn bị ứng phó cộng đồng

Bài viết do một cựu lính cứu hỏa và giảng viên phòng chống thiên tai biên soạn với tính chất tham khảo chung. Nội dung không thay thế chỉ đạo của chính quyền địa phương hoặc lực lượng cứu hộ trong tình huống thực tế.