Gia Đình Bạn Có Sẵn Sàng Khi Thảm Họa Ập Đến?

Cơn lũ không chờ bạn họp gia đình. Nước có thể dâng lên trong vài giờ — và khi đó, điện đã mất, sóng điện thoại nghẽn, con bạn đang ở trường, còn bố mẹ già đang ở một con hẻm khác. Điều gây ra nhiều lo lắng nhất trong các trung tâm sơ tán không phải là thiếu lương thực hay nước uống trong ngày đầu tiên — mà là không ai biết người thân của mình đang ở đâu. Một người mẹ không biết con đã được cô giáo đưa đi hay chưa. Một ông bố cứ chạy đi chạy lại giữa điểm sơ tán và nhà cũ vì không có điểm hẹn cố định. Những tình huống đó có thể phòng tránh được — không cần thiết bị hiện đại, không cần ngân sách lớn — chỉ cần một kế hoạch liên lạc gia đình được thống nhất từ trước.

Bước đầu tiên: Xây dựng danh sách liên lạc khẩn cấp có thể dùng khi không có sóng

Điện thoại thông minh vô dụng khi mạng 4G sập và điện mất. Đây là điều xảy ra thường xuyên trong mùa bão lũ tại các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên — không phải ngoại lệ, mà là quy luật. Vì vậy, kế hoạch liên lạc khẩn cấp của gia đình không thể chỉ tồn tại trong điện thoại.

Hãy viết tay một tờ thông tin liên lạc và dán ở nơi cả gia đình đều thấy — ví dụ mặt trong tủ bếp hoặc cạnh cầu dao điện. Tờ này cần có: số điện thoại của từng thành viên gia đình, số của ít nhất một người thân ở tỉnh/thành phố khác (người này sẽ làm đầu mối liên lạc khi nội tỉnh bị nghẽn mạng), và địa chỉ của hai điểm hẹn — một gần nhà, một xa hơn trong trường hợp phải sơ tán ra ngoài khu vực.

Ngoài tờ giấy dán tường, mỗi thành viên từ 8 tuổi trở lên nên mang theo một mảnh giấy nhỏ trong cặp sách hoặc ví — ghi số điện thoại và địa chỉ điểm hẹn. Đây là công cụ liên lạc khẩn cấp đơn giản nhất và đáng tin cậy nhất khi mọi thiết bị công nghệ đều thất bại.

Hai điểm hẹn — tại sao một là không đủ

Điểm hẹn thứ nhất là nơi quen thuộc, gần nhà: có thể là nhà hàng xóm tin cậy, đình làng, trường học đầu ngõ — bất kỳ chỗ nào cả nhà đều biết và có thể đến bộ trong vài phút. Điểm hẹn này dùng trong tình huống xảy ra nhanh và không cần sơ tán xa.

Điểm hẹn thứ hai phải ở ngoài vùng có thể bị ngập hoặc sạt lở. Nếu bạn sống ở vùng thấp trũng hoặc gần đồi núi, điểm hẹn này cần ở địa hình cao hơn và cách nhà ít nhất 2–3 km. Đây là nơi gia đình sẽ tìm nhau khi không thể quay về nhà. Nếu chưa xác định được, Lập Kế Hoạch Thảm Họa Gia Đình Chỉ Trong Một Buổi Chiều có hướng dẫn cụ thể để cả nhà cùng ngồi thống nhất trong một buổi.

Quy tắc đơn giản để chọn điểm hẹn: nếu bạn không thể đi bộ đến đó trong mưa to và bóng tối, hãy chọn nơi khác. Điểm hẹn đẹp trên bản đồ nhưng cách 10 km là điểm hẹn không ai đến được khi đường ngập.

Sai lầm phổ biến nhất: Tin rằng điện thoại sẽ luôn hoạt động

Đây là điều thấy đi thấy lại ở các trung tâm sơ tán: người nhà không tìm được nhau không phải vì không có số điện thoại — mà vì cả hai đều gọi nhưng mạng quá tải, pin đã hết, hoặc máy bị ướt. Kế hoạch liên lạc hoàn toàn phụ thuộc vào điện thoại di động là kế hoạch có lỗ hổng nghiêm trọng.

Giải pháp không phức tạp: thống nhất một tin nhắn SMS ngắn thay vì gọi điện. Tin nhắn văn bản đi qua mạng quá tải dễ hơn cuộc gọi thoại nhiều. Nội dung chỉ cần đơn giản: “Con ổn, đang ở [địa điểm]” — đủ để người thân yên tâm. Ngoài ra, chỉ định một người thân ở tỉnh thành khác làm đầu mối: mỗi thành viên nhắn tin cho người đó trước, người đó tổng hợp và thông báo lại cho cả nhà. Cách này giảm tắc nghẽn mạng nội tỉnh đáng kể.

Để không bị cạn pin đúng lúc cần nhất, một sạc dự phòng (power bank) có dung lượng từ 10.000 mAh trở lên — loại đã được sạc đầy và để trong túi sơ tán — là thứ đáng đầu tư hơn nhiều thứ khác trong bộ đồ phòng thân.

Những thứ bị bỏ quên — và gây hối tiếc nhất

Những vật dụng người ta tiếc nhất khi sơ tán không bao giờ là những thứ to lớn hay đắt tiền. Chúng là: thuốc điều trị bệnh mãn tính dùng mỗi ngày, kính đeo mắt, tiền mặt mệnh giá nhỏ (vì ATM mất điện và người bán hàng không có tiền thối), và một cách nào đó để sạc điện thoại. Những thứ này bị quên không phải vì người ta không biết chúng quan trọng — mà vì trong lúc hối hả, đầu óc tập trung vào thứ to và nặng trước.

Một mẹo thực tế: đặt một phong bì nhỏ trong túi sơ tán ngay bây giờ — bên trong có tờ 20.000 đồng và 50.000 đồng, kèm danh sách thuốc của từng người trong nhà. Cập nhật mỗi 6 tháng. Việc này mất dưới 5 phút và loại trừ được một trong những lỗi phổ biến nhất.

Cũng cần nhắc đến điều này: túi sơ tán nặng quá là túi bị bỏ lại. Nếu bạn vừa phải bế con nhỏ, vừa dắt người già, vừa đi trong mưa to và nước ngập đến đầu gối — chiếc ba lô 15 kg sẽ không đi cùng bạn. Nguyên tắc thực tế là mỗi người lớn chỉ mang được tối đa những gì họ vác được khi tay kia bận. Hãy cân lại túi của bạn ngay hôm nay.

Kế hoạch riêng cho trẻ em, người cao tuổi và người có bệnh nền

Trẻ em ở trường khi thiên tai xảy ra là tình huống nhiều gia đình chưa bàn đến. Hãy hỏi thẳng nhà trường: Nếu có lũ hoặc bão trong giờ học, trường sẽ đưa học sinh đến đâu? Ai được phép đón con tôi? Ghi lại câu trả lời bằng văn bản và lưu cùng kế hoạch liên lạc gia đình. Dạy con số điện thoại của ít nhất một người thân — không phải chỉ lưu trong máy, mà thực sự thuộc lòng.

Người cao tuổi và người có bệnh mãn tính cần được nhắc đến trong kế hoạch với tên cụ thể và nhu cầu cụ thể: ai sẽ đến đón ông bà, bằng phương tiện gì, theo đường nào. Đừng để điều này mặc định là “ai rảnh thì đi” — trong thực tế, khi mọi người đều bận lo cho gia đình nhỏ của mình, người cao tuổi sống một mình dễ bị bỏ lại nhất. Bài viết Người Già Việt Sẵn Sàng Đối Phó Thảm Họa Chưa? có thêm những điểm cần lưu ý cho nhóm này.

Với thú cưng: nhiều trung tâm sơ tán không tiếp nhận động vật. Biết trước điều này và xác định ai sẽ trông giữ thú cưng — hoặc điểm sơ tán nào chấp nhận — tránh phải ra quyết định khó trong lúc hoảng loạn.

Khi nào rời đi, khi nào ở lại — quy tắc để quyết định không phải đoán mò

Câu hỏi “rời đi hay ở lại” thường bị trả lời bằng “chờ lệnh của chính quyền” — nhưng thực tế, lệnh sơ tán đôi khi đến trễ hơn mức nước dâng. Có một số dấu hiệu bạn không cần lệnh nào để hành động:

• Nước đã vào đến sân và bản tin thời tiết của Tổng cục Khí tượng Thủy văn cho thấy mưa sẽ tiếp tục trong 12–24 giờ tới — hãy đi ngay, đừng chờ đến khi nước vào nhà.
• Bạn sống ở sườn đồi hoặc dưới chân núi và đã có mưa liên tục hơn 6 tiếng — nguy cơ sạt lở đất đang thực sự hiện hữu. Xem thêm dấu hiệu cụ thể tại Sạt Lở Đất Sắp Xảy Ra: Nhận Biết Trước Khi Quá Muộn.
• Người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ trong nhà không thể tự di chuyển nhanh — với nhóm này, ngưỡng quyết định rời đi phải sớm hơn những gia đình khác, không muộn hơn.

Ngược lại, ở lại hợp lý khi: nhà bạn ở tầng cao và vững chắc, khu vực chưa có cảnh báo sơ tán, và việc di chuyển ra ngoài đang nguy hiểm hơn ở trong (ví dụ đường phố đã ngập sâu). Theo dõi cảnh báo từ nchmf.gov.vn và hiểu rõ Hệ Thống Cảnh Báo Sớm Thảm Họa Hoạt Động Như Thế Nào — Và Bạn Phải Làm Gì Khi Nhận Được để không bị động trước thông tin.

Một việc có thể làm ngay hôm nay — dưới 10 phút

Không cần chuẩn bị cả bộ đồ sơ tán hôm nay. Không cần họp gia đình dài. Chỉ cần làm một việc này: nhắn tin cho một người thân ở tỉnh thành khác và hỏi họ có sẵn sàng làm đầu mối liên lạc cho gia đình bạn khi có thiên tai không.

Nếu họ đồng ý, lưu số của họ vào danh bạ với tên rõ ràng — ví dụ “Liên lạc khẩn cấp – Dì Hoa Hà Nội” — và nhắc cả nhà biết số đó. Đây là bước nhỏ nhất trong kế hoạch liên lạc khẩn cấp, nhưng nó tạo ra sự khác biệt thực sự khi mạng nội tỉnh bị nghẽn.

Bước tiếp theo, khi có thêm thời gian: ngồi cùng gia đình trong một buổi chiều để thống nhất hai điểm hẹn, phân công vai trò ai đón ai, và viết tờ thông tin liên lạc ra giấy. Nếu cần khung sườn để bắt đầu, 【Cựu lính cứu hỏa phân tích】Gia đình an toàn trong thiên tai: “Vai trò rõ ràng” giúp bạn bình tĩnh và hành động nhanh là điểm xuất phát tốt để gia đình phân công rõ ràng trước khi tình huống thực sự xảy ra.

Mùa mưa bão không thông báo lịch. Kế hoạch liên lạc gia đình không cần hoàn hảo — nó chỉ cần tồn tại và được cả nhà biết đến trước khi cần dùng đến. Đó là sự chuẩn bị thực tế nhất bạn có thể làm.

Để theo dõi diễn biến thời tiết và nhận cảnh báo lũ, bão sớm nhất, hãy đánh dấu trang của Tổng cục Khí tượng Thủy văn Việt Nam và kiểm tra thường xuyên trong mùa mưa. Thông tin từ nguồn chính thống này là cơ sở để đưa ra quyết định rời đi hay ở lại — không phải tin đồn trên mạng xã hội.